Enhancing the role of the People’s Procuracies in controlling state power in criminal adjudication
NCS. ThS. Võ Sử Em
Viện kiểm sát nhân dân khu vực 7, tỉnh Cà Mau
Email: vosubl79@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Bằng phương pháp phân tích quy phạm, so sánh luật học và tổng hợp số liệu công tác kiểm sát năm 2025 trên phạm vi toàn quốc và tại tỉnh Khánh Hòa, bài viết làm rõ hai chức năng của Viện kiểm sát tại phiên tòa hình sự là thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn trong năm đầu vận hành mô hình Tòa án, Viện kiểm sát ba cấp; từ đó, nhận diện ba vấn đề cần giải quyết nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực trong xét xử hình sự mà không làm suy giảm nguyên tắc độc lập xét xử.
Từ khóa: Viện kiểm sát nhân dân; kiểm soát quyền lực; xét xử hình sự; thực hành quyền công tố; kiểm sát xét xử.
Abstract: Using normative analysis, comparative law, and an analysis of 2025 prosecution data nationwide and in Khanh Hoa Province, this article clarifies the two functions of the People’s Procuracy in criminal trials, exercising prosecutorial authority and supervising trials and assesses the current state of the law and legal practice during the first year of implementing the model of the People’s Court and Procuratorate at three levels; thereby, it identifies three issues that need to be addressed to enhance the effectiveness of power oversight in criminal trials without undermining the principle of judicial independence.
Keywords: People’s Procuracy; power control; criminal trial; public prosecution; supervision over adjudication.
1. Đặt vấn đề
Khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) xác lập nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Quyền tư pháp khác với quyền lập pháp và quyền hành pháp ở chỗ được thực hiện tập trung qua hoạt động xét xử, và ở tính chất hậu quả khi xảy ra sai lầm. Sai lầm trong lập pháp hay hành pháp còn có thể được khắc phục bằng việc sửa đổi luật, điều chỉnh chính sách; bản án hình sự oan, sai thì tước đoạt trực tiếp tự do, tài sản, có khi cả tính mạng của một con người cụ thể và về cơ bản không thể khôi phục nguyên trạng. Bởi vậy, kiểm soát quyền lực ở giai đoạn xét xử vụ án hình sự đòi hỏi mức độ chặt chẽ đặc biệt so với nhiều khâu khác của quá trình thực thi quyền lực nhà nước.
Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIII) yêu cầu hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, đồng thời bảo đảm tranh tụng trong xét xử (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022) Yêu cầu đó đang được đặt trong một bối cảnh thể chế thay đổi nhanh. Từ ngày 01/7/2025, hệ thống Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức lại theo mô hình ba cấp. Bộ luật Tố tụng hình sự, sau lần sửa đổi, bổ sung năm 2025, tiếp tục được sửa đổi toàn diện với định hướng tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng ngừa oan, sai, chống lạm quyền; dự án Bộ luật đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến ngày 17/7/2026 và được Quốc hội (khóa XVI) xem xét tại Kỳ họp thứ 2 (Báo điện tử VOV, 17/7/2026). Khung pháp lý cho vai trò của Viện kiểm sát nhân dân ở giai đoạn xét xử, vốn được thiết kế trong điều kiện Tòa án tổ chức theo bốn cấp, vì thế cần được nhận thức lại và quy định lại.
2. Cơ sở lý luận và pháp lý về vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong kiểm soát quyền lực ở giai đoạn xét xử vụ án hình sự
2.1. Cơ sở lý luận về kiểm soát quyền lực đối với hoạt động xét xử
Nhu cầu kiểm soát nằm ngay trong bản chất của quyền lực nhà nước. Quyền lực được ủy thác luôn tiềm ẩn khả năng bị lạm dụng, và một nhà nước dân chủ phải tự thiết kế các cơ chế ngăn chặn khả năng đó (Nguyễn Đăng Dung, 2022) Với quyền tư pháp, việc kiểm soát khó hơn ở chỗ cơ chế kiểm soát phải đủ mạnh để ngăn ngừa lạm quyền, tùy tiện, song không được xâm phạm nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật quy định tại khoản 2 Điều 103 Hiến pháp. Nói cách khác, hoạt động xét xử chỉ có thể được kiểm soát bằng phương thức tố tụng, tức là công khai tại phiên tòa và thông qua các thủ tục xét lại bản án do luật định, chứ không thể bằng mệnh lệnh hành chính hay sự can thiệp vào nội dung phán quyết ngoài trình tự tố tụng. Quy định số 132-QĐ/TW ngày 27/10/2023 của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án (Bộ Chính trị, 2023) cũng tiếp cận theo hướng đó khi xác định việc can thiệp, cản trở trái quy định vào hoạt động tố tụng là hành vi vi phạm cần được ngăn chặn, xử lý.
Các kênh kiểm soát đối với hoạt động xét xử có thể chia thành hai nhóm. Nhóm bên trong hệ thống Tòa án gồm chế độ hai cấp xét xử và các thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Nhóm bên ngoài gồm giám sát của cơ quan dân cử, giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, của báo chí và xã hội, sự tham gia của người bào chữa và hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân. Mỗi kênh có thế mạnh và giới hạn riêng. Giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân mang tính định kỳ, tổng thể; giám sát xã hội không đi kèm công cụ tố tụng; người bào chữa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội chứ không nhân danh lợi ích công. Trong khi đó, Viện kiểm sát nhân dân tham gia thường xuyên vào quá trình tố tụng, từ phiên tòa đến bản án, với những công cụ như kháng nghị, kiến nghị, yêu cầu mà theo khoản 1 Điều 9 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan phải nghiêm chỉnh chấp hành (Quốc hội, 2014; 2025).
2.2. Cơ sở hiến định và đặc thù của mô hình Việt Nam
Điều 107 Hiến pháp giao Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, với nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Khoản 1 Điều 4 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân xác định kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp. Ở tầng nguyên tắc tố tụng, Điều 20 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2024, 2025) quy định Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự.
Như vậy, ở giai đoạn xét xử, Viện kiểm sát nhân dân mang vai trò kép, vừa là một bên tranh tụng, vừa là chủ thể kiểm sát tính hợp pháp của chính quá trình tranh tụng. Vai trò kép là đặc thù của mô hình Việt Nam. Nếu ranh giới giữa hai tư cách không được xác định bằng quy tắc tố tụng cụ thể, chính đặc thù này sẽ trở thành nguồn gốc của những vướng mắc được phân tích tại mục 3.3.
3. Thực trạng thực tiễn thực hiện vai trò kiểm soát quyền lực của Viện kiểm sát nhân dân ở giai đoạn xét xử vụ án hình sự
3.1. Thực trạng vai trò kiểm soát quyền lực của Viện kiểm sát nhân dân
Số liệu năm 2025, năm đầu vận hành mô hình ba cấp, cho thấy các công cụ kiểm soát của Viện kiểm sát nhân dân có hiệu lực thực tế. Theo Báo cáo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, toàn ngành đã thực hành quyền công tố, kiểm sát xét xử 95.237 vụ án hình sự với 192.113 bị cáo; tỷ lệ truy tố đúng tội danh đạt 99,9% và trong năm không có trường hợp Viện kiểm sát truy tố mà Tòa án tuyên bị cáo không phạm tội (Tạp chí điện tử Tòa án nhân dân, 09/12/2025). Về kháng nghị, toàn ngành ban hành 553 kháng nghị phúc thẩm hình sự, tỷ lệ được chấp nhận đạt 86,7%, vượt 16,7 điểm phần trăm so với chỉ tiêu trên 70% mà Quốc hội giao tại Nghị quyết số 96/2019/QH14; ban hành 75 kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm, tỷ lệ được chấp nhận đạt 88,3%, vượt 13,3 điểm phần trăm so với chỉ tiêu (Viện kiểm sát nhân dân tối cao, 2025). Ở phía Tòa án, tỷ lệ bản án, quyết định bị hủy, sửa do nguyên nhân chủ quan trên toàn hệ thống ở mức 0,69%; cơ quan thẩm tra của Quốc hội ghi nhận chưa phát hiện trường hợp nào kết án oan người vô tội, đồng thời đánh giá các kiến nghị yêu cầu Tòa án khắc phục thiếu sót, vi phạm của Viện kiểm sát cơ bản được Tòa án tiếp thu, thực hiện (Báo điện tử Đại biểu nhân dân, 09/12/2025).
Số liệu tại một địa phương cho phép quan sát cụ thể hơn cách các công cụ này vận hành. Năm 2025, ngành Kiểm sát tỉnh Khánh Hòa thụ lý thực hành quyền công tố, kiểm sát xét xử sơ thẩm 1.727 vụ với 3.886 bị cáo; Tòa án đã xét xử 1.564 vụ với 3.088 bị cáo. Viện kiểm sát ban hành kháng nghị phúc thẩm 17 vụ với 47 bị cáo, gồm 11 kháng nghị của Viện kiểm sát cấp trên và 06 kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp; trong 14 vụ Tòa án đã xét xử, có 10 vụ được chấp nhận kháng nghị (71,4% số vụ, 90,9% số bị cáo). Cũng trong năm, 36 kiến nghị yêu cầu Tòa án khắc phục vi phạm được chấp nhận; 154 phiên tòa hình sự rút kinh nghiệm được tổ chức nhằm nâng cao kỹ năng tranh tụng; số vụ Tòa án trả hồ sơ để điều tra bổ sung có trách nhiệm của Viện kiểm sát là 17 vụ, chiếm 1% số vụ Tòa án thụ lý (Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Khánh Hòa, 2025). Việc gần hai phần ba số kháng nghị phúc thẩm do Viện kiểm sát cấp trên ban hành có thể có nhiều nguyên nhân, song ít nhất cho thấy kiểm sát bản án sau phiên tòa của cấp trên đang giữ vai trò đáng kể. Điều đó càng đặt ra yêu cầu bảo đảm thời gian và thông tin cho Viện kiểm sát cùng cấp, chủ thể trực tiếp theo dõi diễn biến phiên tòa.
3.2. Một số hạn chế, bất cập
Bên cạnh kết quả nêu trên, thực tiễn cũng bộc lộ một số hạn chế. Hạn chế đầu tiên nằm ở quy mô của kênh kháng nghị so với khối lượng xét xử. Với 553 kháng nghị phúc thẩm trên 95.237 vụ án được thực hành quyền công tố, kiểm sát xét xử, tỷ lệ kháng nghị chỉ khoảng 0,58% số vụ. Tỷ lệ chấp nhận cao cho thấy các kháng nghị được ban hành có căn cứ, song tự thân con số đó chưa cho biết còn bao nhiêu bản án có sai sót mà Viện kiểm sát chưa phát hiện. Trong điều kiện thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp có thể chỉ còn 05 ngày như đã phân tích tại mục 3.1, cần thận trọng khi coi tỷ lệ chấp nhận kháng nghị cao là bằng chứng đầy đủ về hiệu quả kiểm soát; chỉ tiêu tỷ lệ chấp nhận cũng có thể tạo động cơ chỉ ban hành kháng nghị khi chắc chắn được chấp nhận.
Hạn chế thứ hai liên quan đến chất lượng tranh tụng. Việc tổ chức 154 phiên tòa hình sự rút kinh nghiệm trong một năm tại Khánh Hòa phản ánh nỗ lực nâng cao kỹ năng tranh tụng, đồng thời cho thấy đây vẫn là khâu cần tiếp tục củng cố. Tranh tụng chỉ thực chất khi có bên bào chữa đủ năng lực đối đáp. Theo số liệu của Bộ Tư pháp được Liên đoàn Luật sư Việt Nam dẫn lại, tỷ lệ luật sư tham gia ở giai đoạn xét xử sơ thẩm chỉ khoảng 8%, thấp hơn giai đoạn điều tra (13,1%) và giai đoạn phúc thẩm (22,8%) (Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam, 17/7/2026). Ở những phiên tòa không có người bào chữa, yêu cầu khách quan đối với Kiểm sát viên càng cao, bởi khi đó chính Kiểm sát viên phải chú ý cả những tình tiết có lợi cho bị cáo, còn chức năng kiểm sát thủ tục trở thành một trong số ít bảo đảm để quyền bào chữa được tôn trọng.
Hạn chế thứ ba là kiểm sát thủ tục phiên tòa và kiểm sát bản án còn phụ thuộc nhiều vào văn bản. Khi chưa có quy định về quyền tiếp cận dữ liệu ghi âm, ghi hình phiên tòa và chưa có cơ chế liên thông dữ liệu giữa hai ngành, vi phạm chủ yếu được phát hiện qua nghiên cứu bản án, hồ sơ sau phiên tòa. Lê Thị Hoàng Minh nhận xét việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan tư pháp còn hạn chế, tình trạng “cát cứ thông tin” vẫn tồn tại (Lê Thị Hoàng Minh, 28/02/2025); Đinh Xuân Quang cũng chỉ ra rằng trong tố tụng dân sự, thời hạn kháng nghị ngắn cùng với việc giao nhận hồ sơ thủ công tạo áp lực lớn cho Viện kiểm sát (Đinh Xuân Quang, 27/3/2026). Ngành Kiểm sát đã thí điểm quản lý án hình sự điện tử; tại Khánh Hòa, nền tảng quản lý án hình sự được xác định triển khai từ ngày 01/01/202625. Đây là điều kiện thuận lợi, song việc giao, nhận bản án, biên bản phiên tòa dưới dạng điện tử giữa Tòa án và Viện kiểm sát vẫn chưa được Bộ luật Tố tụng hình sự quy định đầy đủ.
Hạn chế thứ tư là hiệu quả của kiến nghị còn phụ thuộc vào quan hệ phối hợp. Các báo cáo chính thức ghi nhận kiến nghị được tiếp thu, song không công bố số liệu về thời gian trả lời, số kiến nghị chưa được trả lời và mức độ khắc phục trên thực tế. Khi luật không quy định thời hạn và hệ quả pháp lý, việc đánh giá hiệu lực của kiến nghị khó dựa trên những tiêu chí khách quan.
3.3. Những vấn đề đặt ra
Thứ nhất, ranh giới giữa hai chức năng tại phiên tòa chưa được chuyển hóa thành quy tắc tố tụng. Như đã phân tích tại mục 2.3, khi thực hành quyền công tố, Kiểm sát viên là một bên tranh tụng, về nguyên tắc bình đẳng với bên bào chữa; khi kiểm sát xét xử, Kiểm sát viên kiểm sát tính hợp pháp của hành vi tố tụng của chính Hội đồng xét xử đang điều khiển phiên tòa. Bộ luật Tố tụng hình sự quy định nội dung của từng chức năng tại Điều 266 và Điều 267, song chưa quy định trình tự, hình thức để Kiểm sát viên thực hiện chức năng kiểm sát ngay tại phiên tòa, chẳng hạn khi nào được nêu ý kiến về vi phạm thủ tục, ý kiến đó được ghi nhận và trả lời ra sao. Sự thiếu vắng các quy tắc này dẫn đến hai rủi ro ngược chiều. Nếu Kiểm sát viên can thiệp vào việc điều khiển phiên tòa, bên bào chữa có thể nhìn nhận Viện kiểm sát như một đối tụng có ưu thế vượt trội, ảnh hưởng đến nguyên tắc tranh tụng. Ngược lại, nếu Kiểm sát viên ngần ngại nêu ý kiến, vi phạm thủ tục chỉ được xử lý sau phiên tòa, khi việc khắc phục đã khó khăn hơn. Yêu cầu tách bạch càng cấp thiết khi dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) bổ sung thủ tục rút gọn đối với trường hợp người bị buộc tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt (Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam, 17/7/2026), bởi trong thủ tục này thời gian tranh tụng được rút ngắn, còn yêu cầu kiểm sát tính tự nguyện và tính hợp pháp của việc nhận tội lại tăng lên.
Thứ hai, giữa quyền năng và hiệu lực của các công cụ kiểm sát còn khoảng cách. Ngoài kháng nghị là công cụ có hiệu lực tố tụng trực tiếp, buộc Tòa án cấp trên phải xem xét lại bản án, các công cụ được sử dụng thường xuyên như kiến nghị, yêu cầu thiếu thời hạn và hệ quả pháp lý rõ ràng. Một thiết chế kiểm soát mà phần lớn công cụ không kèm hệ quả pháp lý thì hiệu quả tất yếu phụ thuộc vào quan hệ phối hợp; đến lượt nó, quan hệ phối hợp lại có nguy cơ làm mềm tính độc lập của hoạt động kiểm soát. Việc thiếu số liệu công khai về thời gian trả lời và mức độ khắc phục thực tế của kiến nghị, như đã nêu tại mục 3.2, là biểu hiện của khoảng cách này.
Thứ ba, quy định vận hành chưa theo kịp mô hình tổ chức mới. Viện kiểm sát nhân dân khu vực phải đảm nhận khối lượng án sơ thẩm lớn hơn và phức tạp hơn so với Viện kiểm sát cấp huyện trước đây, trong khi ba Viện công tố và kiểm sát xét xử phúc thẩm bao quát địa bàn rất rộng. Áp lực đó dồn vào đúng những khâu vốn đã hạn hẹp là thời hạn kháng nghị và khả năng kiểm sát bản án. Lần sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2025 chủ yếu điều chỉnh thẩm quyền theo mô hình tổ chức mới, chưa xử lý các quy định vận hành đã nêu tại mục 3.1.
4. Định hướng và kiến nghị nâng cao vai trò kiểm soát quyền lực của Viện kiểm sát nhân dân ở giai đoạn xét xử vụ án hình sự
4.1. Định hướng nâng cao vai trò kiểm soát quyền lực của Viện kiểm sát nhân dân ở giai đoạn xét xử vụ án hình sự
Quan điểm của Đảng về vị trí của Viện kiểm sát trong cải cách tư pháp được định hình nhất quán qua các văn kiện. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 từng xác định nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa là khâu đột phá của hoạt động tư pháp (Bộ Chính trị, 2005). Nghị quyết số 27-NQ/TW tiếp tục yêu cầu hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực trong hoạt động tư pháp, đồng thời bảo đảm tính độc lập của Tòa án theo thẩm quyền xét xử (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022). Quy định số 132-QĐ/TW đặt yêu cầu “tăng cường vai trò, trách nhiệm, hiệu lực công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp” của Viện kiểm sát các cấp (Bộ Chính trị, 2023). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật yêu cầu pháp luật phải bảo đảm tính khả thi, gắn việc xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Chính trị, 2025). Gần đây, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục xác định mục tiêu xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, bảo đảm quyền tiếp cận công lý, xét xử công bằng, không để xảy ra oan, sai, bỏ lọt tội phạm; Thông báo số 01-TB/BCĐTW ngày 06/7/2026 nêu năm nguyên tắc định hướng việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự là công bằng, công khai, minh bạch, hiệu quả và nhân văn (Báo điện tử VOV, 17/7/2026).
Đối chiếu với vai trò của Viện kiểm sát nhân dân ở giai đoạn xét xử, các quan điểm nêu trên đặt ra ba định hướng. Một là, kiểm sát xét xử cần được thể chế hóa với tư cách một bộ phận của cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, nghĩa là được đánh giá bằng hiệu quả ngăn ngừa, khắc phục vi phạm trong xét xử, chứ không chỉ bằng số lượng hoạt động nghiệp vụ hay tỷ lệ kháng nghị được chấp nhận. Hai là, việc tăng cường kiểm soát phải nằm trong giới hạn của độc lập xét xử. Hai yêu cầu này trong Nghị quyết số 27-NQ/TW không loại trừ mà giới hạn lẫn nhau, đòi hỏi mọi công cụ kiểm sát phải mang hình thức tố tụng, có thời hạn và hệ quả rõ ràng, không cho phép can thiệp vào việc đánh giá chứng cứ, quyết định nội dung vụ án ngoài trình tự luật định. Ba là, tranh tụng cần được coi là phương thức kiểm soát chủ yếu tại phiên tòa. Chất lượng thực hành quyền công tố tại phiên tòa vừa là mục tiêu của cải cách tư pháp, vừa là phương thức kiểm soát quyền lực phù hợp với đặc thù của quyền tư pháp, bởi nó tác động đến phán quyết thông qua chứng cứ và lập luận chứ không thông qua mệnh lệnh. Ba định hướng này tương ứng với ba vấn đề đã nêu tại mục 3.3 và là căn cứ của các kiến nghị tại mục 4.2, mục 4.3.
4.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về vai trò kiểm soát quyền lực của Viện kiểm sát nhân dân ở giai đoạn xét xử vụ án hình sự
Thứ nhất, kiến nghị sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân.
Dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) đang được Quốc hội xem xét theo hướng tăng cường kiểm soát quyền lực trong tố tụng, bảo vệ quyền con người và chuyển dần sang tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến (Báo Đại biểu Nhân dân điện tử, 14/8/2026). Trên tinh thần đó, bài viết đề xuất bốn nhóm sửa đổi, bổ sung. Số hiệu điều, khoản dưới đây được dẫn theo Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành.
(1)Sửa đổi quy định về thời hạn giao bản án và thời hạn kháng nghị phúc thẩm. Khoản 1 Điều 262 cần bổ sung quy định Tòa án cấp sơ thẩm gửi bản án cho Viện kiểm sát cùng cấp dưới dạng văn bản điện tử có giá trị pháp lý trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày tuyên án. Khoản 1 Điều 337 cần sửa đổi theo hướng thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp là 15 ngày kể từ ngày nhận được bản án, nhưng không quá 30 ngày kể từ ngày tuyên án; thời hạn 30 ngày của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp giữ nguyên. Cách tính này tương tự cách tính thời hạn kháng cáo đối với bị cáo vắng mặt tại khoản 1 Điều 333, bảo đảm Viện kiểm sát cùng cấp luôn có đủ 15 ngày nghiên cứu bản án. Giải pháp này cũng không làm chậm thời điểm bản án sơ thẩm có hiệu lực pháp luật, bởi bản án vốn chỉ có hiệu lực khi hết thời hạn kháng nghị 30 ngày của Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp. Trường hợp dự thảo vẫn giữ cách tính từ ngày tuyên án, phương án tối thiểu là rút ngắn thời hạn giao bản án cho Viện kiểm sát cùng cấp tại khoản 1 Điều 262 xuống còn 03 ngày làm việc.
(2) Bổ sung một điều mới sau Điều 267 về kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án với ba nội dung: về phạm vi; về thời hạn và trách nhiệm; về bảo đảm thông tin.
(3) Bổ sung thời hạn và hệ quả pháp lý của kiến nghị. Bộ luật Tố tụng hình sự cần quy định Tòa án nhận kiến nghị của Viện kiểm sát về vi phạm trong xét xử phải trả lời bằng văn bản trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được, nêu rõ biện pháp khắc phục hoặc lý do không chấp nhận; thời hạn này tương đồng với thời hạn đã được áp dụng trong kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam tại Điều 24 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân. Hết thời hạn mà không trả lời, hoặc không khắc phục mà không có lý do chính đáng, Viện kiểm sát có quyền kiến nghị Chánh án Tòa án cấp trên trực tiếp xem xét và báo cáo cơ quan dân cử có thẩm quyền giám sát. Khoản 2 Điều 5 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân cần được sửa đổi đồng bộ theo hướng quy định thời hạn chung cho việc trả lời kiến nghị, trừ trường hợp luật chuyên ngành có quy định khác. Cơ chế này không trao thêm quyền áp đặt cho Viện kiểm sát nên không xâm phạm độc lập xét xử, song bảo đảm kiến nghị không rơi vào im lặng.
(4) Quy định trình tự thực hiện hai chức năng tại phiên tòa. Đối với chức năng công tố, Điều 322 đã buộc Kiểm sát viên đưa ra chứng cứ, tài liệu và lập luận để đối đáp đến cùng từng ý kiến của bị cáo, người bào chữa và người tham gia tố tụng khác, đồng thời buộc Hội đồng xét xử nêu rõ lý do khi không chấp nhận ý kiến của người tham gia phiên tòa. Điều còn thiếu là cơ chế ghi nhận khi Kiểm sát viên không thực hiện nghĩa vụ đối đáp. Vì vậy, cần bổ sung quy định biên bản phiên tòa phải ghi rõ những ý kiến của bên bào chữa mà Kiểm sát viên không đối đáp sau khi đã được chủ tọa phiên tòa yêu cầu; thông tin này là căn cứ để Hội đồng xét xử đánh giá tính có căn cứ của quan điểm buộc tội và để Viện kiểm sát cấp trên đánh giá chất lượng thực hành quyền công tố.
Đối với chức năng kiểm sát, cần bổ sung vào Điều 267 quy định Kiểm sát viên phát hiện vi phạm thủ tục tại phiên tòa có quyền đề nghị ghi ý kiến vào biên bản phiên tòa; Hội đồng xét xử phải xem xét, trả lời ngay tại phiên tòa hoặc trong bản án; Kiểm sát viên chỉ đề nghị tạm ngừng hoặc hoãn phiên tòa khi vi phạm thuộc trường hợp vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, còn các vi phạm khác được xử lý bằng kiến nghị sau phiên tòa. Quy định như vậy vừa hạn chế sự can thiệp tức thời của Viện kiểm sát vào việc điều khiển phiên tòa, vừa bảo đảm vi phạm được ghi nhận làm căn cứ cho kháng nghị, kiến nghị sau đó. Sự tách bạch này cũng làm rõ đối tượng kiểm sát là tính hợp pháp của hành vi tố tụng, không phải nội dung đánh giá chứng cứ thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử.
Thứ hai, đồng bộ hóa quy định tổ chức với mô hình Tòa án và Viện kiểm sát ba cấp.
Trên bình diện tổ chức, ba việc cần được cụ thể hóa trong các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân. Một là, xác định biên chế Kiểm sát viên của Viện kiểm sát nhân dân khu vực theo khối lượng án sơ thẩm thực tế thay vì chủ yếu theo số đơn vị hành chính; ưu tiên bố trí Kiểm sát viên có kinh nghiệm thực hành quyền công tố đối với các vụ án đặc biệt nghiêm trọng, vốn trước đây tập trung ở cấp tỉnh; đồng thời quy định cơ chế Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh tăng cường Kiểm sát viên cho cấp khu vực đối với vụ án phức tạp. Hai là, ban hành quy chế phối hợp giữa Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, ba Viện công tố và kiểm sát xét xử phúc thẩm và các đơn vị nghiệp vụ của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong việc phát hiện căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm, trong đó quy định rõ việc chuyển thông tin về bản án có dấu hiệu vi phạm đến Viện kiểm sát có thẩm quyền kháng nghị, bảo đảm việc thu gọn đầu mối không tạo ra khoảng trống kiểm sát đối với bản án đã có hiệu lực pháp luật. Ba là, giao Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh định kỳ tổng hợp các bản án sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực bị hủy, sửa theo kháng cáo mà không có kháng nghị, để phân tích nguyên nhân bỏ sót và rút kinh nghiệm trong kiểm sát bản án.
5. Kết luận
Trong cơ chế kiểm soát quyền lực đối với hoạt động xét xử vụ án hình sự, Viện kiểm sát nhân dân giữ vị trí đặc thù, bởi tham gia thường xuyên vào quá trình tố tụng, có công cụ pháp lý ràng buộc và nhân danh lợi ích công. Ở giai đoạn xét xử, vai trò đó được thực hiện qua hai chức năng cần được phân định rõ, là thực hành quyền công tố với tư cách một bên tranh tụng và kiểm sát xét xử với tư cách chủ thể kiểm sát tính hợp pháp của hoạt động tố tụng. Số liệu năm 2025 cho thấy cơ chế này đang vận hành có kết quả, song ba vấn đề gồm ranh giới hai chức năng chưa trở thành quy tắc tố tụng, khoảng cách giữa quyền năng và hiệu lực của công cụ kiểm sát, và độ trễ của quy định vận hành sau khi tổ chức lại theo mô hình ba cấp đòi hỏi tiếp tục được giải quyết. Nâng cao vai trò kiểm soát quyền lực ở đây không đồng nghĩa với mở rộng quyền năng của Viện kiểm sát. Trái lại, đó là quá trình thực chất hóa các công cụ hiện có, minh định vai trò và bổ sung các bảo đảm thi hành, để quyền xét xử được kiểm soát chặt chẽ mà độc lập tư pháp không bị tổn hại. Việc Quốc hội đang xem xét dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) là thời điểm thích hợp để cân nhắc các đề xuất nêu trên, góp phần xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.
Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
Báo điện tử VOV (17/7/2026). Xây dựng Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) là yêu cầu khách quan, cấp thiết. https://vov.vn/chinh-tri/xay-dung-bo-luat-to-tung-hinh-su-sua-doi-la-yeu-cau-khach-quan-cap-thiet-post1316093.vov.
Báo điện tử Đại biểu nhân dân (09/12/2025). Tỷ lệ bản án, quyết định hành chính bị hủy, sửa còn cao. https://daibieunhandan.vn/ty-le-ban-an-quyet-dinh-hanh-chinh-bi-huy-sua-con-cao-10399745.html.
Báo điện tử Đại biểu nhân dân (14/8/2026). Ủy ban Pháp luật và Tư pháp thẩm tra dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). https://daibieunhandan.vn/uy-ban-phap-luat-va-tu-phap-tham-tra-du-an-bo-luat-to-tung-hinh-su-sua-doi-10427425.html.
Bộ Chính trị (2023). Quy định số 132-QĐ/TW ngày 27/10/2023 về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.
Bộ Chính trị (2005). Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.
Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Đinh Xuân Quang (27/3/2026). Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước trong tố tụng dân sự ở Việt Nam. Tạp chí Quản lý nhà nước điện tử. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/03/27/hoan-thien-co-che-kiem-soat-quyen-luc-nha-nuoc-trong-to-tung-dan-su-o-viet-nam/.
Lê Thị Hoàng Minh (28/02/2025). Xây dựng nền tư pháp số ở Việt Nam: Thực trạng và giải pháp. Tạp chí Quản lý nhà nước điện tử. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/02/28/xay-dung-nen-tu-phap-so-o-viet-nam-thuc-trang-va-giai-phap/.
Lê Tiến (30/10/2026). Hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu thực hiện quyền tư pháp của Tòa án nhân dân trong giai đoạn mới. Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử. https://tapchitoaan.vn/hoan-thien-bo-luat-to-tung-hinh-su-dap-ung-yeu-cau-thuc-hien-quyen-tu-phap-cua-toa-an-nhan-dan-trong-giai-doan-moi16643.html.
Nguyễn Đăng Dung (2022). Kiểm soát quyền lực nhà nước (sách tham khảo, tái bản có sửa chữa, bổ sung). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Quốc hội (2014, 2025). Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2025)
Quốc hội (2015, 2021, 2024, 2025). Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2024, 2025).
Tạp chí điện tử Tòa án nhân dân (09/12/2025). Công tác kiểm sát năm 2025 đạt nhiều kết quả tích cực, trách nhiệm công tố được nâng cao, hạn chế oan sai, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. https://tapchitoaan.vn/cong-tac-kiem-sat-nam-2025-dat-nhieu-ket-qua-tich-cuc-trach-nhiem-cong-to-duoc-nang-cao-han-che-oan-sai-bao-dam-tinh-nghiem-minh-cua-phap-luat14589.html.
Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam (17/7/2026). Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Quốc hội tổ chức Phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi. https://lsvn.vn/uy-ban-phap-luat-va-tu-phap-quoc-hoi-to-chuc-phien-hop-tham-tra-so-bo-du-an-bo-luat-to-tung-hinh-su-sua-doi-a176026.html.
Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2025). Ngành Kiểm sát nhân dân hoàn thành và vượt nhiều chỉ tiêu Quốc hội giao năm 2025. https://vksndtc.gov.vn/tin-tuc/tin-tong-hop/nganh-kiem-sat-nhan-dan-hoan-thanh-va-vuot-nhieu-c-d8-t13564.html.
Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Khánh Hòa (2025). Báo cáo công tác của ngành Kiểm sát năm 2025 và phương hướng, nhiệm vụ năm 2026 (trình Kỳ họp thứ 3, Hội đồng nhân dân tỉnh Khánh Hòa khóa VII), tháng 12/2025. https://daibieunhandan.khanhhoa.gov.vn.
