Thực hành quản trị nguồn nhân lực xanh tại các ngân hàng thương mại Việt Nam: Kiểm định thang đo và so sánh theo loại hình sở hữu

Green human resource management practices in Vietnamese commercial banks: Scale validation and comparison by ownership type

Nguyễn Bảo Yến
NCS Trường Đại học Tài chính Marketing
Email: ncs.nguyenbaoyen@gmail.com

(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết kiểm định thang đo quản trị nguồn nhân lực xanh trong bối cảnh ngân hàng thương mại Việt Nam và đánh giá mức độ thực hành theo loại hình sở hữu và vị trí công tác. Dữ liệu được thu thập từ 436 cán bộ ngân hàng và được phân tích bằng hệ số Cronbach Alpha, phân tích nhân tố khám phá, kiểm định t và phân tích phương sai. Kết quả xác nhận cấu trúc gồm 5 thành phần: tuyển dụng, đào tạo, đánh giá hiệu suất, đãi ngộ và tham gia xanh, với 21 biến quan sát giải thích 70,17% biến thiên. Mức độ thực hành chung mới đạt 3,29 trên thang 5 điểm, trong đó đào tạo xanh là mức thấp nhất. Ngân hàng có vốn nhà nước chi phối thực hành cao hơn ở cả 4 thành phần, còn khác biệt theo vị trí công tác chỉ xuất hiện ở đãi ngộ xanh và tham gia xanh. Nghiên cứu gợi ý các ngân hàng cần ưu tiên đào tạo về thẩm định rủi ro môi trường và lồng ghép tiêu chí xanh vào hệ thống đánh giá, khen thưởng đối với cán bộ tín dụng.

Từ khóa: Ngân hàng thương mại, ngân hàng xanh, phân tích nhân tố khám phá, quản trị nguồn nhân lực xanh, thang đo.

Abstract: This study validates a scale for Green Human Resource Management (GHRM) in Vietnamese commercial banks and assesses implementation levels by ownership type and job position. Data were collected from 436 bank employees and analyzed using Cronbach’s alpha, exploratory factor analysis (EFA), t-tests, and analysis of variance (ANOVA). The results confirm a five-component structure green recruitment, green training, green performance appraisal, green compensation, and green employee involvement comprising 21 observed variables that explain 70.17% of the total variance. The overall level of implementation reached 3.29 on a 5-point scale, with green training scoring the lowest. Banks with state-controlled capital demonstrated higher levels of implementation across all five components. At the same time, differences by job position were observed only in green compensation and green employee involvement. The study suggests that banks should prioritize training on environmental risk assessment and integrate “green” criteria into the performance evaluation and reward systems for credit officers.

Keywords: Commercial banks, green banking, exploratory factor analysis, Green Human Resource Management, scale.

1. Đặt vấn đề

Phát triển ngân hàng xanh đã trở thành định hướng chính sách rõ ràng của ngành ngân hàng Việt Nam, thể hiện qua Đề án phát triển ngân hàng xanh theo Quyết định số 1604/QĐ-NHNN năm 2018 và Thông tư số 17/2022/TT-NHNN về quản lý rủi ro môi trường trong hoạt động cấp tín dụng. Khác với doanh nghiệp sản xuất, tác động môi trường của ngân hàng chủ yếu thông qua danh mục cho vay, nên chất lượng thực thi chính sách xanh phụ thuộc nhiều vào năng lực và động lực của cán bộ thẩm định, mối quan hệ với khách hàng và công tác quản lý rủi ro (Scholtens, 2009). Vì vậy, quản trị nguồn nhân lực xanh là điều kiện nền tảng để ngân hàng chuyển cam kết xanh thành hành động (Renwick và cộng sự, 2013).

Đã có nhiều nghiên cứu về quản trị nguồn nhân lực xanh, nhưng phần lớn được thực hiện trong các doanh nghiệp sản xuất và khách sạn (Dumont và cộng sự, 2017). Thang đo phổ biến nhất của Tang và cộng sự (2018) cũng được phát triển từ doanh nghiệp sản xuất, nên cần điều chỉnh theo nghiệp vụ tín dụng khi áp dụng cho ngân hàng. Tác giả chưa tìm thấy nghiên cứu nào kiểm định lại cấu trúc thang đo sau khi điều chỉnh và so sánh mức độ thực hành giữa các nhóm ngân hàng tại Việt Nam.

Bài viết kiểm định cấu trúc thang đo quản trị nguồn nhân lực xanh đã được điều chỉnh cho ngân hàng, đánh giá mức độ thực hành hiện nay và so sánh mức độ này theo loại hình sở hữu và vị trí công tác tại các ngân hàng thương mại Việt Nam.

2. Cơ sở lý thuyết và giả thuyết nghiên cứu

2.1. Quản trị nguồn nhân lực xanh

Renwick và cộng sự (2013) định nghĩa quản trị nguồn nhân lực xanh là việc vận dụng các chính sách và thực hành nhân sự nhằm thúc đẩy việc sử dụng bền vững nguồn lực và hỗ trợ các mục tiêu môi trường của tổ chức. Dựa trên khung khả năng, động lực và cơ hội của Appelbaum và cộng sự (2000), các thực hành này được chia thành các nhóm: phát triển khả năng, tạo động lực và mở ra cơ hội để hành động xanh. Tang và cộng sự (2018) phát triển và kiểm định thang đo gồm 5 thành phần tương ứng: tuyển dụng xanh, đào tạo xanh, đánh giá hiệu suất xanh, đãi ngộ xanh và tham gia xanh.

Trong nghiên cứu này, quản trị nguồn nhân lực xanh tại ngân hàng được hiểu là hệ thống thực hành nhân sự giúp cán bộ nhận diện và quản lý rủi ro môi trường, xã hội trong hoạt động cấp tín dụng và phát triển các sản phẩm tài chính xanh.

2.2. Giả thuyết nghiên cứu

Lý thuyết thể chế cho rằng, tổ chức chịu áp lực cưỡng ép từ cơ quan quản lý và cổ đông sẽ có xu hướng áp dụng các thực hành được kỳ vọng nhanh chóng và đầy đủ hơn (DiMaggio và Powell, 1983). Tại Việt Nam, ngân hàng có vốn nhà nước chi phối được giao vai trò dẫn dắt trong việc triển khai tín dụng xanh. Áp lực này nhiều khả năng sẽ được chuyển thành các yêu cầu đào tạo, chỉ tiêu và khen thưởng xanh đối với cán bộ.

H1: Ngân hàng có vốn nhà nước chi phối có mức độ thực hành quản trị nguồn nhân lực xanh cao hơn so với các ngân hàng còn lại.

Trong một ngân hàng, các vị trí công tác tiếp xúc với thực hành nhân sự xanh ở các mức độ khác nhau. Theo Dumont và cộng sự (2017), cảm nhận của nhân viên về thực hành xanh phụ thuộc vào mức độ thực hành đó hiện diện trong công việc hằng ngày.

H2: Mức độ thực hành quản trị nguồn nhân lực xanh được đánh giá khác nhau giữa các nhóm vị trí công tác.

3. Phương pháp nghiên cứu

Thang đo quản trị nguồn nhân lực xanh gồm 5 thành phần với 21 biến quan sát, kế thừa từ Tang và cộng sự (2018) và được điều chỉnh cho phù hợp với nghiệp vụ ngân hàng. Tuyển dụng xanh, đào tạo xanh, đánh giá hiệu suất xanh và tham gia xanh mỗi thành phần có 4 biến quan sát, còn đãi ngộ xanh có 5 biến quan sát, trong đó một biến về thăng tiến được bổ sung từ Renwick và cộng sự (2013). Các phát biểu được đo bằng thang Likert 5 mức, từ 1 (hoàn toàn không đồng ý) đến 5 (hoàn toàn đồng ý).

Đối tượng khảo sát là cán bộ đang làm việc tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, được chọn theo phương pháp thuận tiện và thu thập thông tin thông qua bảng hỏi trực tuyến từ tháng 8 – 10/2026. Mẫu gồm 436 phiếu hợp lệ, trong đó 28,2% thuộc ngân hàng có vốn nhà nước chi phối; nhóm nhân sự, quản lý rủi ro và quan hệ khách hàng lần lượt chiếm 35,6%, 30,3% và 20,6%. Cỡ mẫu này cao hơn mức tối thiểu 105 quan sát theo tỷ lệ 5 quan sát cho mỗi biến của Hair và cộng sự (2019). Dữ liệu được phân tích theo trình tự: hệ số Cronbach Alpha, phân tích nhân tố khám phá, thống kê mô tả, kiểm định t cho giả thuyết H1 và phân tích phương sai một yếu tố cho giả thuyết H2.

4. Kết quả nghiên cứu

4.1. Độ tin cậy và phân tích nhân tố khám phá

Bảng 1 cho thấy, hệ số Cronbach Alpha của 5 thành phần từ 0,845 đến 0,893, lớn hơn ngưỡng 0,7 (Hair và cộng sự, 2019) và hệ số tương quan biến tổng nhỏ nhất là 0,640, lớn hơn ngưỡng 0,3 (Nunnally và Bernstein, 1994). Phân tích nhân tố khám phá với phép trích thành phần chính và phép xoay Varimax cho hệ số KMO bằng 0,943, lớn hơn ngưỡng 0,5 (Kaiser, 1974) và kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê (χ² = 5162,25; p < 0,001). Năm nhân tố có eigenvalue lớn hơn 1 được trích ra, giải thích 70,17% biến thiên, vượt ngưỡng 50%. Mọi biến tải đều đúng vào thành phần lý thuyết với hệ số từ 0,712 đến 0,802, trong khi hệ số tải chéo lớn nhất chỉ là 0,267. Như vậy, thang đo đạt độ tin cậy, giá trị hội tụ và giá trị phân biệt. Nhân tố đầu tiên chưa giải thích 44,20% phương sai, dưới 50%, nên sai lệch do phương pháp chung không đáng kể (Podsakoff và cộng sự, 2003).

Bảng 1: Kết quả kiểm định Cronbach Alpha và phân tích nhân tố khám phá

Thành phầnBiến quan sát và hệ số tảiTương quan biến tổngCronbach AlphaPhương sai trích (%)
Tuyển dụng xanhGRS1: 0,745; GRS2: 0,746; GRS3: 0,746; GRS4: 0,7670,640 – 0,7270,84713,32
Đào tạo xanhGTD1: 0,751; GTD2: 0,731; GTD3: 0,721; GTD4: 0,7380,654 – 0,6940,84513,06
Đánh giá hiệu suất xanhGPM1: 0,725; GPM2: 0,759; GPM3: 0,751; GPM4: 0,7490,678 – 0,7500,86413,39
Đãi ngộ xanhGRW1: 0,759; GRW2: 0,761; GRW3: 0,761; GRW4: 0,791; GRW5: 0,7120,662 – 0,8130,89316,71
Tham gia xanhGIN1: 0,802; GIN2: 0,722; GIN3: 0,729; GIN4: 0,7840,647 – 0,7730,86313,69
Ghi chú: KMO = 0,943; Bartlett χ² = 5162,25, df = 210, p < 0,001; tổng phương sai trích = 70,17%. Nguồn: Kết quả tính toán của tác giả.

4.2. Mức độ thực hành và kiểm định giả thuyế

Điểm trung bình chung đạt 3,29, cho thấy quản trị nguồn nhân lực xanh tại ngân hàng mới ở mức trung bình khá. Tham gia xanh được đánh giá cao nhất (3,50), còn đào tạo xanh được đánh giá thấp nhất (3,18). Kết quả kiểm định t trong Bảng 2 cho thấy ngân hàng có vốn nhà nước chi phối có điểm cao hơn ở cả năm thành phần với p không vượt quá 0,002, nên giả thuyết H1 được chấp nhận. Đối với H2, phân tích phương sai cho thấy khác biệt có ý nghĩa ở đãi ngộ xanh (F = 2,89; p = 0,022), tham gia xanh (Welch F = 5,32; p < 0,001) và điểm chung (F = 2,51; p = 0,042), nhưng không có ý nghĩa ở tuyển dụng, đào tạo và đánh giá hiệu suất xanh. Do đó, giả thuyết H2 được chấp nhận một phần. Kiểm định sau Tukey cho thấy, nhóm vị trí khác có mức độ đánh giá về sự tham gia xanh cao hơn so với nhóm quan hệ khách hàng và nhóm quản lý cấp phòng.

Bảng 2: Mức độ thực hành và kiểm định khác biệt theo loại hình sở hữu, vị trí công tác

Thành phầnTrung bìnhĐộ lệch chuẩnVốn nhà nước chi phối (n = 123)Ngân hàng khác (n = 313)t (p)F theo vị trí (p)
Tuyển dụng xanh3,230,753,453,144,03 (< 0,001)1,02 (0,397)
Đào tạo xanh3,180,733,403,103,94 (< 0,001)1,11 (0,352)
Đánh giá hiệu suất xanh3,260,753,493,174,05 (< 0,001)0,88 (0,477)
Đãi ngộ xanh3,260,753,443,193,24 (0,001)2,89 (0,022)
Tham gia xanh3,500,733,663,433,12 (0,002)5,32ᵃ (< 0,001)
Quản trị nguồn nhân lực xanh chung3,290,593,493,214,64 (< 0,001)2,51 (0,042)
Ghi chú: ᵃ Welch F do phương sai giữa các nhóm không đồng nhất (Levene p = 0,024). Nguồn: Kết quả tính toán của tác giả.

5. Thảo luận và hàm ý

Kết quả phân tích nhân tố khám phá xác nhận rằng cấu trúc 5 thành phần của Tang và cộng sự (2018) vẫn giữ vững khi nội dung phát biểu được chuyển từ bối cảnh sản xuất sang bối cảnh nghiệp vụ tín dụng. Điều này phù hợp với nhận định của Ren và cộng sự (2018) rằng khung khả năng, động lực và cơ hội mang tính phổ quát, còn nội dung thực hành cần được điều chỉnh theo từng ngành.

Đào tạo xanh có điểm thấp nhất, cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu đánh giá rủi ro môi trường theo Thông tư số 17/2022/TT-NHNN và năng lực thực tế của cán bộ. Tham gia xanh có điểm cao nhất, phản ánh việc ngân hàng đã mở kênh để đề xuất sáng kiến và phản ánh rủi ro, một thực hành ít tốn kém hơn so với việc đào tạo.

Kết quả chấp nhận H1 phù hợp với lý thuyết thể chế (DiMaggio và Powell, 1983), vì áp lực triển khai chủ trương ngân hàng xanh trong khu vực nhà nước đã lan tỏa sang thực tiễn về nhân sự. Khác biệt theo vị trí công tác chỉ xuất hiện ở đãi ngộ và tham gia xanh, gợi ý rằng quyền tham gia và phần thưởng xanh vẫn chưa vươn tới tuyến đầu trong lĩnh vực tín dụng. Từ đó, tác giả đề xuất 3 hàm ý. Các ngân hàng cần xây dựng chương trình đào tạo bắt buộc về thẩm định rủi ro môi trường, xã hội cho cán bộ tín dụng và cán bộ quản lý rủi ro. Tiêu chí tín dụng xanh cần được đưa vào hệ thống đánh giá và khen thưởng của cán bộ quan hệ khách hàng. Nhóm ngân hàng ngoài khu vực nhà nước nên chủ động tiếp cận các chuẩn mực quốc tế về tài chính bền vững để thu hẹp khoảng cách trong thực tiễn.

Tài liệu tham khảo:
Appelbaum, E., Bailey, T., Berg, P., & Kalleberg, A. L. (2000). Manufacturing advantage: Why high-performance work systems pay off. Cornell University Press.
DiMaggio, P. J., & Powell, W. W. (1983). The iron cage revisited: Institutional isomorphism and collective rationality in organizational fields. American Sociological Review, 48(2), 147–160.
Dumont, J., Shen, J., & Deng, X. (2017). Effects of green HRM practices on employee workplace green behavior: The role of psychological green climate and employee green values. Human Resource Management, 56(4), 613–627.
Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Cengage Learning.
Kaiser, H. F. (1974). An index of factorial simplicity. Psychometrika, 39(1), 31–36.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. (2018). Quyết định số 1604/QĐ-NHNN ngày 07/8/2018 phê duyệt Đề án phát triển ngân hàng xanh tại Việt Nam. Hà Nội.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2022). Thông tư số 17/2022/TT-NHNN ngày 23/12/2022 hướng dẫn thực hiện quản lý rủi ro về môi trường trong hoạt động cấp tín dụng của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Hà Nội.
Nunnally, J. C., & Bernstein, I. H. (1994). Psychometric theory (3rd ed.). McGraw-Hill.
Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J.-Y., & Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5), 879–903.
Ren, S., Tang, G., & Jackson, S. E. (2018). Green human resource management research in emergence: A review and future directions. Asia Pacific Journal of Management, 35(3), 769–803.
Renwick, D. W. S., Redman, T., & Maguire, S. (2013). Green human resource management: A review and research agenda. International Journal of Management Reviews, 15(1), 1–14.
Scholtens, B. (2009). Corporate social responsibility in the international banking industry. Journal of Business Ethics, 86(2), 159–175.
Tang, G., Chen, Y., Jiang, Y., Paillé, P., & Jia, J. (2018). Green human resource management practices: Scale development and validity. Asia Pacific Journal of Human Resources, 56(1), 31–55.