Cơ chế thúc đẩy năng lực nghiên cứu của giảng viên đại học: tiếp cận từ quản trị nguồn nhân lực

Mechanisms for enhancing university lecturers’ research capacity: a human resource management approach

TS. Nguyễn Duy Hiệp
Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam
Email: duyhiepk53xhh@gmail.com

(Quanlynhanuoc.vn) – Năng lực nghiên cứu của giảng viên là thành tố cốt lõi của năng lực học thuật nhưng thường bị đồng nhất với năng suất hoặc sản lượng nghiên cứu. Bài viết sử dụng tổng quan tài liệu tích hợp có cấu trúc kết hợp phân tích chính sách để xây dựng khung giải thích về phát triển năng lực nghiên cứu từ tiếp cận quản trị nguồn nhân lực. Dựa trên mô hình Khả năng – Động lực – Cơ hội (AMO), nghiên cứu phân biệt các thực hành quản trị nguồn nhân lực tăng cường AMO ở cấp tổ chức với trạng thái khả năng, động lực và cơ hội ở cấp cá nhân, đồng thời đề xuất chuỗi phân tích đa tầng: bối cảnh thể chế → hệ thống quản trị nguồn nhân lực → AMO → năng lực nghiên cứu → hành vi nghiên cứu → kết quả và tác động nghiên cứu. Kết quả tổng hợp cho thấy phát triển năng lực nghiên cứu bền vững phụ thuộc vào tính bổ trợ giữa các cơ chế nâng cao khả năng, tạo động lực và tạo cơ hội, thay vì các biện pháp đơn lẻ. Trong bối cảnh Việt Nam, vai trò của Nhà nước chủ yếu là kiến tạo thể chế, cơ chế tài trợ, đánh giá nghiên cứu có trách nhiệm, hạ tầng và tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình. Khung đề xuất góp phần chuyển trọng tâm từ quản lý sản lượng nghiên cứu sang quản trị và phát triển năng lực nghiên cứu của nguồn nhân lực học thuật.

Từ khóa: Năng lực nghiên cứu; giảng viên đại học; cơ chế thúc đẩy; quản trị nguồn nhân lực; giáo dục đại học.

Abstract: University lecturers’ research capacity is a core component of academic capability, yet it is often conflated with research productivity or output. This study employs a structured integrative literature review combined with policy analysis to develop an explanatory framework for research capacity development from a human resource management perspective. Drawing on the Ability-Motivation-Opportunity (AMO) framework, the study distinguishes organizational-level AMO-enhancing human resource management practices from individual-level states of ability, motivation, and opportunity, and proposes a multilevel analytical sequence: institutional context → human resource management system → AMO → research capacity → research behavior → research outcomes and impacts. The synthesis indicates that sustainable research capacity development depends on the complementarity of ability-, motivation-, and opportunity-enhancing mechanisms rather than on isolated interventions. In Vietnam, the State’s primary role is to shape the institutional framework and funding mechanisms, support responsible research assessment and research infrastructure, and foster autonomy coupled with accountability. The proposed framework helps shift the focus from managing research output to managing and developing the research capacity of the academic workforce.

Keywords: Research capacity; university lecturers; research capacity development mechanisms; human resource management; higher education.

1. Đặt vấn đề

Nghiên cứu khoa học là chức năng cốt lõi của trường đại học, góp phần tạo lập tri thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của hệ thống giáo dục đại học. Giảng viên giữ vai trò trung tâm vì năng lực nghiên cứu của nhà trường không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực vật chất mà còn vào khả năng của đội ngũ học thuật trong xác định vấn đề, thiết kế và triển khai nghiên cứu, công bố, hợp tác và chuyển hóa tri thức thành giá trị học thuật hoặc xã hội. Các nghiên cứu cho thấy hoạt động nghiên cứu của giảng viên chịu tác động đồng thời của đặc điểm cá nhân, chính sách quản lý, nguồn lực và môi trường tổ chức (Huenneke & cộng sự., 2017; Nguyen & cộng sự, 2021; Nguyen & Nguyen, 2023; Tuan & cộng sự, 2022). Từ các dòng nghiên cứu liên quan có thể nhận diện ba khoảng trống chính: (1) Năng lực nghiên cứu chưa luôn được phân biệt rõ với năng suất hoặc kết quả nghiên cứu; (2) Nhiều biện pháp quản trị vẫn được xem xét riêng lẻ, trong khi AMO nhấn mạnh tính bổ trợ giữa khả năng, động lực và cơ hội; (3) Mối liên hệ giữa thực hành quản trị ở cấp tổ chức, trạng thái AMO ở cấp cá nhân và bối cảnh thể chế chưa được tích hợp đầy đủ trong một khung phân tích thống nhất (Bos-Nehles & cộng sự, 2023). Khoảng trống này đặc biệt có ý nghĩa đối với Việt Nam trong bối cảnh đổi mới thể chế giáo dục đại học, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trên cơ sở đó, bài viết phát triển khung phân tích đa tầng dựa trên AMO nhằm làm rõ cơ chế quản trị nguồn nhân lực thúc đẩy năng lực nghiên cứu của giảng viên. Đóng góp cốt lõi là phân biệt thực hành quản trị nguồn nhân lực tăng cường AMO, trạng thái khả năng – động lực – cơ hội của giảng viên, năng lực nghiên cứu, hành vi nghiên cứu và kết quả khoa học; đồng thời đặt chuỗi cơ chế này trong bối cảnh thể chế quốc gia. Qua đó, nghiên cứu góp phần chuyển trọng tâm từ quản lý sản lượng sang quản trị và phát triển năng lực nghiên cứu của nguồn nhân lực học thuật.

2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

2.1. Năng lực nghiên cứu của giảng viên đại học

Năng lực được hiểu là khả năng tích hợp và huy động kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm và các nguồn lực cá nhân để thực hiện hiệu quả một hoạt động trong những điều kiện cụ thể. Theo đó, năng lực nghiên cứu là một cấu trúc đa chiều, không thể đồng nhất với trình độ học vấn, thâm niên nghề nghiệp hay số lượng công bố. Ở cấp độ cá nhân, năng lực này bao gồm khả năng xác định vấn đề và câu hỏi nghiên cứu; tìm kiếm, đánh giá và tổng hợp tài liệu; xây dựng cơ sở lý thuyết; thiết kế nghiên cứu; thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu; tuân thủ đạo đức và liêm chính khoa học; diễn giải kết quả; viết và công bố công trình. Ở trình độ cao hơn, năng lực nghiên cứu còn thể hiện ở khả năng xây dựng chương trình nghiên cứu dài hạn, huy động và quản lý nguồn lực, dẫn dắt nhóm nghiên cứu, hướng dẫn nhà nghiên cứu trẻ, phát triển hợp tác khoa học và chuyển giao tri thức. Xét theo quá trình phát triển, có thể phân biệt ba cấp độ: năng lực tiềm năng phản ánh vốn tri thức và kỹ năng đã tích lũy; năng lực thực thi phản ánh khả năng huy động các nguồn lực để hoàn thành nghiên cứu trong thực tế; và năng lực phát triển phản ánh khả năng học hỏi, thích ứng, hình thành hướng nghiên cứu độc lập và từng bước đảm nhiệm vai trò dẫn dắt học thuật. Như vậy, năng lực nghiên cứu là một cấu trúc động, có thể tích lũy, huy động và phát triển theo thời gian.

Trong bài viết này, năng lực nghiên cứu của giảng viên đại học được hiểu là khả năng tích hợp và huy động các nguồn lực cần thiết để hình thành, tổ chức, thực hiện, công bố, chuyển giao và tiếp tục phát triển hoạt động nghiên cứu, độc lập hoặc hợp tác, phù hợp với chuẩn mực khoa học và tạo ra giá trị học thuật, giáo dục hoặc xã hội trong một bối cảnh nghiên cứu cụ thể.

2.2. Quản trị nguồn nhân lực và cơ chế thúc đẩy năng lực nghiên cứu

Trong quản trị nguồn nhân lực chiến lược, mô hình Khả năng – Động lực – Cơ hội (AMO) là khung lý thuyết quan trọng để giải thích cách hệ thống quản trị nguồn nhân lực ảnh hưởng đến hành vi và kết quả công việc. Theo logic AMO, hiệu quả thực hiện phụ thuộc vào việc cá nhân có đủ khả năng thực hiện nhiệm vụ, có động lực đầu tư nỗ lực và có cơ hội để chuyển khả năng và động lực thành hành vi. Jiang & cộng sự (2012) cho thấy các thực hành tăng cường khả năng, động lực và cơ hội tác động đến kết quả qua những cơ chế khác nhau nhưng có tính bổ trợ. Vì vậy, cần phân biệt các thực hành quản trị nguồn nhân lực tăng cường AMO ở cấp tổ chức với trạng thái Ability, Motivation và Opportunity ở cấp cá nhân; đây cũng là điểm được nhấn mạnh trong các tổng quan AMO gần đây (Bos-Nehles & cộng sự, 2023).

Trong môi trường đại học, sự phân biệt này giúp làm rõ con đường từ quản trị nguồn nhân lực đến hoạt động nghiên cứu. Benítez-Núñez & cộng sự (2024), trên mẫu 607 nhà nghiên cứu, ghi nhận mối liên hệ tích cực của Ability, động lực nội tại và Opportunity với hiệu quả khoa học, đồng thời cho thấy sự tương tác giữa các thành tố AMO; tác động của động lực ngoại tại mang tính phi tuyến. Trong bối cảnh Việt Nam, Pham-Thai & cộng sự (2023), dựa trên dữ liệu của 394 cặp giảng viên và cán bộ quản lý tại 14 trường đại học ở Thành phố Hồ Chí Minh, cho thấy các thực hành nâng cao khả năng và mở rộng cơ hội có liên hệ tích cực với sự gắn kết công việc, với khí hậu tổ chức đóng vai trò trung gian. Trên cơ sở đó, “cơ chế thúc đẩy” được hiểu là chuỗi tác động: bối cảnh thể chế và các thực hành quản trị nguồn nhân lực → trạng thái AMO của giảng viên → năng lực nghiên cứu → hành vi nghiên cứu → kết quả và tác động nghiên cứu. Cách tiếp cận này tách biệt đầu vào quản trị, trạng thái AMO, năng lực nghiên cứu, hành vi và đầu ra khoa học, qua đó tránh đồng nhất thực hành quản trị với AMO cũng như đồng nhất năng lực nghiên cứu với năng suất nghiên cứu.

2.3. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng tổng quan tài liệu tích hợp có cấu trúc kết hợp phân tích chính sách nhằm kết nối các dòng bằng chứng có phương pháp và cấp độ phân tích khác nhau để phát triển khung khái niệm, thay vì ước lượng một quy mô hiệu ứng chung. Quy trình tổng quan được định hướng bởi các bước xác định vấn đề, tìm kiếm, đánh giá mức độ phù hợp, phân tích và tổng hợp tài liệu (Whittemore & Knafl, 2005; Torraco, 2005), đồng thời chú trọng tính minh bạch theo khuyến nghị của Snyder (2019). Tài liệu được đưa vào tổng hợp khi: (1) Làm rõ khái niệm hoặc phép đo năng lực/năng suất nghiên cứu; (2) Cung cấp bằng chứng về yếu tố cá nhân hoặc thực hành tổ chức liên quan đến nghiên cứu của giảng viên; (3) Vận dụng hoặc phát triển khung AMO trong quản trị nguồn nhân lực; (4) Có giá trị giải thích đối với bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam. Phân tích chính sách tập trung vào các văn bản hiện hành liên quan trực tiếp đến phát triển đội ngũ, tài trợ, đánh giá, tự chủ và tổ chức hoạt động nghiên cứu trong giáo dục đại học.

3. Cơ chế thúc đẩy năng lực nghiên cứu của giảng viên đại học từ tiếp cận quản trị nguồn nhân lực

3.1. Cơ chế nâng cao khả năng thực hiện nghiên cứu

Theo khung AMO, cơ chế nâng cao khả năng hướng đến phát triển kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, tự hiệu quả và mức độ độc lập nghiên cứu của giảng viên. Các nghiên cứu về xây dựng năng lực nghiên cứu cho thấy hiệu quả thường gắn với những can thiệp có cấu trúc, kết hợp đào tạo, cố vấn, thực hành và hỗ trợ tổ chức (Huenneke & cộng sự, 2017; Heaton-Shrestha & cộng sự, 2023). Có thể khái quát thành năm nhóm cơ chế chủ yếu.

Một là, tuyển dụng và bố trí nhân lực theo định hướng nghiên cứu. Trường đại học cần xem xét không chỉ bằng cấp và năng lực giảng dạy mà còn tiềm năng khoa học, năng lực phương pháp, kinh nghiệm dự án, khả năng hợp tác và mức độ phù hợp với định hướng nghiên cứu của đơn vị. Sau tuyển dụng, việc bố trí giảng viên trẻ vào nhóm hoặc môi trường nghiên cứu phù hợp giúp rút ngắn quá trình thích nghi và tích lũy kinh nghiệm (Huenneke & cộng sự, 2017).

Hai là, đào tạo và phát triển năng lực nghiên cứu có cấu trúc. Thay vì các khóa bồi dưỡng rời rạc, chương trình phát triển cần theo lộ trình và gắn với sản phẩm nghiên cứu cụ thể, bao gồm phương pháp, viết học thuật, quản trị dữ liệu, đạo đức nghiên cứu, huy động tài trợ, quản lý dự án và hợp tác liên ngành. Cách tiếp cận dựa trên thực hành giúp chuyển trọng tâm từ “tham gia đào tạo” sang “hình thành năng lực có thể thực thi” (Heaton-Shrestha & cộng sự, 2023).

Ba là, cố vấn học thuật và học tập trong cộng đồng nghiên cứu. Cơ chế mentoring hiệu quả cần có mục tiêu phát triển, tương tác định kỳ và phản hồi đối với sản phẩm nghiên cứu, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào quan hệ cá nhân tự phát. Bên cạnh cố vấn cá nhân, nhóm nghiên cứu, seminar, nhóm viết và phản biện nội bộ tạo điều kiện học tập thông qua thực hành và tương tác nghề nghiệp (Huenneke & cộng sự, 2017; Heaton-Shrestha & cộng sự, 2023).

Bốn là, tài trợ nghiên cứu khởi động gắn với phát triển năng lực. Các khoản seed grant, pilot grant hoặc planning grant giúp giảng viên trẻ tạo dữ liệu ban đầu, thử nghiệm phương pháp và hoàn thiện đề xuất trước khi cạnh tranh nguồn tài trợ lớn hơn. Giá trị phát triển năng lực tăng lên khi tài trợ được kết hợp với cố vấn, phản biện chuyên môn và yêu cầu tạo sản phẩm nghiên cứu cụ thể.

Năm là, trao quyền nghiên cứu độc lập và phát triển năng lực lãnh đạo khoa học. Khi chuyển từ vai trò thành viên sang chủ trì dự án hoặc nhóm nghiên cứu, giảng viên phải phát triển năng lực xây dựng chương trình nghiên cứu, quản lý ngân sách và nhân sự, tổ chức hợp tác và chịu trách nhiệm về kết quả khoa học. Vì vậy, phát triển Ability không nên dừng ở khả năng thực hiện một nghiên cứu mà cần tiến tới khả năng thiết kế, duy trì và dẫn dắt hoạt động nghiên cứu.

3.2. Cơ chế tạo động lực tham gia và phát triển nghiên cứu

Thứ nhất, gắn kết quả nghiên cứu với đánh giá và phát triển nghề nghiệp. Khi đóng góp nghiên cứu được phản ánh minh bạch trong đánh giá, thăng tiến và bổ nhiệm học thuật, giảng viên có cơ sở để xem nghiên cứu như một phần của lộ trình nghề nghiệp. Tuy nhiên, hệ thống đánh giá cần tránh tạo áp lực tối ưu hóa chỉ số ngắn hạn và phải đặt thành tích cá nhân trong bối cảnh nguồn lực, lĩnh vực và giai đoạn nghề nghiệp (Ryazanova & Jaskiene, 2022).

Thứ hai, mở rộng tiêu chí ghi nhận từ sản lượng công bố sang đóng góp nghiên cứu. Đánh giá nên xem xét không chỉ bài báo và trích dẫn mà còn dữ liệu, phần mềm, sách, chuyển giao tri thức, khoa học mở, mentoring, lãnh đạo nhóm và tác động xã hội. Định hướng này phù hợp với các nguyên tắc đánh giá nghiên cứu có trách nhiệm, trong đó chỉ báo định lượng hỗ trợ nhưng không thay thế đánh giá chuyên môn về chất lượng và mức độ đóng góp (Coalition for Advancing Research Assessment, 2022; San Francisco Declaration on Research Assessment, 2024).

Thứ ba, sử dụng đãi ngộ tài chính có chọn lọc và gắn với chất lượng. Thưởng công bố, phụ cấp nghiên cứu hoặc phần thưởng theo đề tài có thể tạo tín hiệu rằng tổ chức coi trọng nghiên cứu, nhưng cơ chế gắn quá trực tiếp với số lượng sản phẩm dễ tạo động cơ thích ứng với chỉ số. Phát hiện của Benítez-Núñez & cộng sự (2024) về quan hệ phi tuyến của động lực ngoại tại củng cố yêu cầu kết hợp đãi ngộ tài chính với các phần thưởng có khả năng tái đầu tư cho nghiên cứu, như kinh phí tiếp theo, hỗ trợ hội nghị hoặc phát triển nhóm.

Thứ tư, tăng cường công nhận và danh tiếng học thuật. Giải thưởng nghiên cứu, danh hiệu học thuật, cơ hội trình bày kết quả hoặc đảm nhiệm vai trò dẫn dắt có thể củng cố bản sắc và vị thế nghề nghiệp của nhà nghiên cứu. Cơ chế này chỉ tạo động lực tích cực khi tiêu chí lựa chọn minh bạch, nhất quán và được cộng đồng học thuật thừa nhận.

Thứ năm, tạo động lực thông qua lộ trình nghề nghiệp. Hệ thống quản trị cần làm rõ mối liên hệ giữa nỗ lực nghiên cứu hiện tại với cơ hội chủ trì dự án, hướng dẫn nghiên cứu sinh, phát triển nhóm, tham gia mạng lưới lớn và đảm nhiệm vị trí học thuật cao hơn. Triển vọng nghề nghiệp dài hạn giúp duy trì cam kết nghiên cứu tốt hơn so với các phần thưởng ngắn hạn đơn lẻ.

Thứ sáu, duy trì động lực nội tại thông qua tự chủ, ý nghĩa công việc và môi trường hỗ trợ. Nghiên cứu là hoạt động sáng tạo và bất định; do đó, hệ thống dựa chủ yếu vào áp lực sản lượng và kiểm soát có thể làm suy giảm động lực. Môi trường đáp ứng nhu cầu về tự chủ, năng lực và quan hệ nghề nghiệp có liên hệ với trạng thái nghề nghiệp tích cực hơn, trong khi khí hậu siêu cạnh tranh có thể tạo ra các hệ quả bất lợi đối với nhà nghiên cứu (Weinstein & cộng sự, 2023).

3.3. Cơ chế tạo cơ hội và điều kiện thực hiện nghiên cứu

Trong khung AMO, Opportunity phản ánh các điều kiện cho phép giảng viên chuyển khả năng và động lực thành hành vi nghiên cứu. Trong đó, cần bảo đảm thời gian nghiên cứu và phân bổ khối lượng công việc phù hợp, tuy nhiên, giảng viên khó thực hiện các nhiệm vụ đòi hỏi tập trung liên tục nếu lịch giảng bị phân mảnh hoặc gánh nặng hành chính quá lớn. Vì vậy, việc phân bổ thời gian phải phản ánh vai trò nghiên cứu thực tế của từng vị trí.

Một là, xây dựng hệ thống tài trợ nghiên cứu đa tầng và liên tục. Các nguồn tài trợ cần bao quát từ khoản khởi động/thí điểm đến tài trợ cá nhân, dự án và chương trình liên ngành, qua đó tạo lộ trình từ thử nghiệm ý tưởng đến phát triển chương trình nghiên cứu ổn định.

Hai là, bảo đảm khả năng tiếp cận hạ tầng nghiên cứu và dữ liệu dùng chung. Opportunity phụ thuộc vào khả năng sử dụng phòng thí nghiệm, thiết bị, phần mềm, thư viện điện tử, cơ sở dữ liệu, năng lực tính toán và hạ tầng quản trị dữ liệu. Vì vậy, hạ tầng nghiên cứu cần được quản trị như dịch vụ khoa học có khả năng tiếp cận, không chỉ như tài sản vật chất của từng đơn vị.

Ba là, chuyên nghiệp hóa hệ thống hỗ trợ nghiên cứu. Các đơn vị chuyên trách cần hỗ trợ tìm kiếm tài trợ, phát triển đề xuất, lập ngân sách, đạo đức nghiên cứu, hợp đồng, sở hữu trí tuệ, quản trị dữ liệu và quản lý dự án. Việc chuyên môn hóa các chức năng này giúp giảm chi phí giao dịch và cho phép giảng viên tập trung nhiều hơn vào hoạt động tạo tri thức (Nguyen, 2016).

Bốn là, mở rộng cơ hội hợp tác và tiếp cận nguồn lực ngoài tổ chức. Mạng lưới liên ngành, liên trường và quốc tế giúp giảng viên tiếp cận chuyên môn bổ trợ, dữ liệu, thiết bị và đối tượng nghiên cứu mà một cá nhân hoặc một cơ sở khó tự xây dựng đầy đủ.

Năm là, xây dựng môi trường học thuật hỗ trợ tự chủ, chia sẻ và thử nghiệm khoa học. Seminar, nhóm nghiên cứu mở, phản biện nội bộ, nền tảng chia sẻ dữ liệu và quy trình đạo đức rõ ràng tạo không gian để giảng viên huy động nguồn lực hiệu quả. Ngược lại, môi trường quá hành chính hóa, thiếu tin cậy hoặc cạnh tranh nội bộ cực đoan có thể hạn chế hoạt động nghiên cứu ngay cả khi nguồn lực vật chất đã được đầu tư (Van Schyndel & cộng sự, 2019).

4. Vai trò của quản lý nhà nước trong thúc đẩy năng lực nghiên cứu của giảng viên đại học

4.1. Hoàn thiện thể chế và chính sách phát triển đội ngũ giảng viên theo định hướng nghiên cứu

Phát triển năng lực nghiên cứu của giảng viên đòi hỏi khuôn khổ thể chế không chỉ quy định chuẩn tối thiểu mà còn tạo điều kiện để cơ sở giáo dục đại học thu hút, phát triển, sử dụng và duy trì nguồn nhân lực nghiên cứu có chất lượng. Trong bối cảnh Việt Nam, Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15 và Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tạo nền tảng cho việc tiếp tục đổi mới chính sách đội ngũ (Quốc hội, 2025a; Thủ tướng Chính phủ, 2024).

Thứ nhất, chuyển từ quản lý theo chuẩn bằng cấp sang phát triển năng lực nghiên cứu thực chất. Mục tiêu nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ là cần thiết, nhưng bằng cấp không đại diện đầy đủ cho năng lực nghiên cứu. Chính sách cần chú trọng khả năng hình thành hướng nghiên cứu, thực hiện và công bố nghiên cứu có chất lượng, thu hút tài trợ, hợp tác khoa học, hướng dẫn nghiên cứu sinh và phát triển nhóm, qua đó chuyển trọng tâm từ “đạt chuẩn trình độ” sang “phát triển năng lực học thuật”.

Thứ hai, xây dựng chính sách phát triển giảng viên theo vòng đời nghề nghiệp. Đề án 89 và Thông tư số 50/2026/TT-BGDĐT tiếp tục hỗ trợ đào tạo trình độ cao cho giảng viên (Thủ tướng Chính phủ, 2019; Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2026). Trong giai đoạn tiếp theo, chính sách cần mở rộng từ đào tạo bằng cấp sang phát triển nghề nghiệp liên tục, với cơ chế khác nhau cho giảng viên trẻ, nhà nghiên cứu sau tiến sĩ, nhà nghiên cứu độc lập và nhà khoa học có năng lực dẫn dắt.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế thu hút, sử dụng và giữ chân nhân lực nghiên cứu chất lượng cao. Khung thể chế cần cho phép trường đại học linh hoạt hơn trong tuyển dụng theo vị trí việc làm, hợp đồng, bổ nhiệm học thuật, thu hút chuyên gia và sử dụng nhân lực học thuật trong và ngoài nước. Chính sách thu hút chỉ bền vững khi đi cùng quyền tự chủ học thuật, triển vọng nghề nghiệp và môi trường nghiên cứu phù hợp.

Thứ tư, phân hóa chính sách nhân sự theo sứ mạng và định hướng của cơ sở giáo dục đại học. Khung quốc gia nên xác lập chuẩn chung nhưng cho phép trường thiết kế các lộ trình nghề nghiệp khác nhau theo định hướng nghiên cứu, cân bằng giảng dạy – nghiên cứu hoặc thực hành – chuyển giao. Cách tiếp cận này hạn chế việc áp dụng đồng nhất chỉ tiêu nghiên cứu cho các cơ sở và lĩnh vực có sứ mạng khác nhau.

Thứ năm, gắn phát triển đội ngũ với chiến lược nghiên cứu và các lĩnh vực ưu tiên. Đào tạo, thu hút nhà khoa học và đầu tư phát triển nhóm cần dựa trên nhu cầu nhân lực dài hạn, năng lực hiện có và khoảng trống chuyên môn của từng cơ sở và của quốc gia, qua đó giảm phân tán nguồn lực và hỗ trợ hình thành các chương trình nghiên cứu có tính tích lũy.

4.2. Hoàn thiện chính sách tài chính, đánh giá và tạo động lực nghiên cứu

Chính sách tài chính và đánh giá định hình hành vi nghiên cứu thông qua việc xác định nghiên cứu nào được tài trợ, đóng góp nào được ghi nhận và thành tích nào tạo ra cơ hội nghề nghiệp. Vì vậy, chính sách cần đồng thời bảo đảm nguồn lực, khuyến khích chất lượng và hạn chế động cơ chạy theo sản lượng ngắn hạn.

Một là, xây dựng hệ thống tài trợ đa tầng theo giai đoạn phát triển nghiên cứu. Giảng viên trẻ cần tài trợ khởi động hoặc thí điểm; nhà nghiên cứu độc lập cần tài trợ cạnh tranh để phát triển chương trình nghiên cứu; các nhóm mạnh cần nguồn lực đủ lớn và dài hạn cho nghiên cứu liên ngành hoặc chiến lược. Phân tầng tài trợ giúp hình thành lộ trình phát triển thay vì đặt mọi nhà nghiên cứu vào cùng một cơ chế cạnh tranh.

Hai là, đổi mới quản lý tài chính theo hướng tăng tự chủ và chấp nhận rủi ro khoa học hợp lý. Nghiên cứu có tính bất định nên cơ chế tài chính cần giảm kiểm soát vi mô và tăng quản trị theo mục tiêu, kết quả, trách nhiệm giải trình và rủi ro. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 và Nghị định số 265/2025/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý cho định hướng này, trong đó có các cơ chế khoán chi và mở rộng quyền chủ động của tổ chức chủ trì (Quốc hội, 2025b; Chính phủ, 2025).

Ba là, đổi mới đánh giá nghiên cứu theo hướng chất lượng, đa chiều và có trách nhiệm. Không nên đồng nhất chất lượng nghiên cứu với số lượng công bố, Journal Impact Factor hoặc một chỉ số trích dẫn đơn lẻ. Đánh giá cần kết hợp phản biện chuyên môn với chỉ báo định lượng được sử dụng đúng mục đích, đồng thời ghi nhận đa dạng sản phẩm và đóng góp nghiên cứu (Coalition for Advancing Research Assessment, 2022; San Francisco Declaration on Research Assessment, 2024).

Bốn là, phân hóa tiêu chí đánh giá theo lĩnh vực và giai đoạn nghề nghiệp. Do mô hình tạo tri thức và công bố khác nhau giữa các ngành, chính sách cần duy trì chuẩn chung về chất lượng và liêm chính nhưng cho phép điều chỉnh tiêu chí theo loại hình sản phẩm, đặc thù lĩnh vực và mức độ trưởng thành nghề nghiệp. Các chỉ số quốc tế nên được sử dụng như bằng chứng hỗ trợ, không trở thành mục tiêu tự thân.

Năm là, gắn tài trợ và đánh giá với động lực phát triển nghiên cứu dài hạn. Thành tích nghiên cứu không nên chỉ quy đổi thành thưởng tiền theo từng sản phẩm mà cần mở ra cơ hội tiếp cận tài trợ tiếp theo, phát triển nhóm, hợp tác quốc tế, giải thưởng khoa học và thăng tiến nghề nghiệp. Cách thiết kế này tái đầu tư thành tích hiện tại vào năng lực nghiên cứu tương lai và giảm động cơ tối ưu hóa số lượng công bố.

4.3. Phát triển môi trường, hệ sinh thái hỗ trợ nghiên cứu

Năng lực nghiên cứu của giảng viên còn phụ thuộc vào hệ sinh thái khoa học mà cá nhân và cơ sở giáo dục đại học có thể tiếp cận. Vì vậy, chính sách nhà nước cần chuyển từ đầu tư phân tán cho từng nhiệm vụ sang phát triển nền tảng và thiết chế dùng chung, qua đó giảm chi phí tiếp cận nguồn lực, thúc đẩy hợp tác và nâng cao chất lượng nghiên cứu. Định hướng này phù hợp với Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Thủ tướng Chính phủ, 2024).

Thứ nhất, phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung và cơ chế tiếp cận minh bạch. Với các lĩnh vực cần thiết bị chi phí lớn, cần ưu tiên phòng thí nghiệm lõi, trung tâm phân tích, cơ sở thử nghiệm và thiết bị dùng chung, đồng thời thiết lập cơ chế để nhà khoa học ngoài đơn vị sở hữu có thể tiếp cận.

Thứ hai, phát triển hạ tầng dữ liệu và khoa học mở. Chính sách cần hỗ trợ cơ sở dữ liệu học thuật, kho dữ liệu nghiên cứu, năng lực tính toán, phần mềm và nền tảng số có khả năng liên thông; đồng thời bảo đảm các nguyên tắc về bảo mật, đạo đức, sở hữu trí tuệ và chia sẻ dữ liệu có trách nhiệm.

Thứ ba, hình thành mạng lưới và cụm hợp tác nghiên cứu. Các chương trình liên trường, liên viện, liên ngành, đại học – doanh nghiệp và hợp tác quốc tế giúp chia sẻ chuyên môn, dữ liệu và hạ tầng, qua đó giảm phân mảnh nguồn lực và mở rộng khả năng tiếp cận năng lực nghiên cứu giữa các cơ sở.

Thứ tư, chuyên nghiệp hóa các thiết chế hỗ trợ nghiên cứu. Hệ sinh thái hiệu quả cần có các đơn vị chuyên môn hỗ trợ toàn bộ vòng đời dự án, từ tìm kiếm tài trợ, phát triển đề xuất, đạo đức nghiên cứu và hợp đồng đến quản trị dữ liệu, sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ. Đồng thời, cần phát triển chuẩn nghề nghiệp và năng lực cho đội ngũ quản trị nghiên cứu.

Thứ năm, củng cố văn hóa nghiên cứu, liêm chính khoa học và cơ chế chuyển giao tri thức. Nhà nước và các cơ sở giáo dục đại học cần hoàn thiện quy trình về đạo đức nghiên cứu, liêm chính học thuật, quản trị dữ liệu, sở hữu trí tuệ, chia sẻ lợi ích và xử lý xung đột lợi ích; đồng thời khuyến khích khoa học mở, hợp tác và chia sẻ tri thức có trách nhiệm.

4.4. Đẩy mạnh phân cấp, tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình trong quản trị nguồn nhân lực và hoạt động nghiên cứu.

Tự chủ đại học tạo điều kiện để cơ sở giáo dục đại học thiết kế hệ thống quản trị nguồn nhân lực và nghiên cứu phù hợp với sứ mạng, lĩnh vực chuyên môn và mức độ phát triển. Tuy nhiên, tự chủ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng năng lực quản trị, minh bạch và trách nhiệm giải trình; do đó, phân cấp cần được hiểu là chuyển quyền quyết định gắn với trách nhiệm về kết quả (Quốc hội, 2025a).

Một là, mở rộng quyền tự chủ trong quản trị nguồn nhân lực học thuật. Cơ sở giáo dục đại học cần có không gian quyết định về cơ cấu vị trí, tiêu chuẩn tuyển dụng bổ sung, hợp đồng, phân bổ khối lượng công việc, lộ trình nghề nghiệp, thu hút chuyên gia và chính sách khuyến khích nghiên cứu, trong khuôn khổ pháp luật.

Hai là, tăng quyền chủ động trong tổ chức và quản trị hoạt động nghiên cứu. Các trường cần được chủ động xác định lĩnh vực ưu tiên, hình thành nhóm nghiên cứu, lựa chọn cơ chế hỗ trợ nội bộ, tổ chức hợp tác và phân bổ nguồn lực, qua đó gắn chiến lược nghiên cứu với các thực hành quản trị nguồn nhân lực.

Ba là, chuyển quản lý nhà nước từ kiểm soát đầu vào sang giám sát chất lượng và kết quả. Cơ quan quản lý nên tập trung xác lập chuẩn về chất lượng, liêm chính và minh bạch; đồng thời giám sát hiệu quả sử dụng nguồn lực, kết quả và tác động nghiên cứu, thay vì can thiệp chi tiết vào quyết định tác nghiệp của từng cơ sở.

Bốn là, tăng cường trách nhiệm giải trình dựa trên công khai và dữ liệu. Cơ sở giáo dục đại học cần công khai chiến lược nghiên cứu, tiêu chí tuyển dụng và đánh giá, nguyên tắc phân bổ nguồn lực, kết quả khoa học và việc sử dụng nguồn lực công. Dữ liệu và chỉ báo phải hỗ trợ giám sát chất lượng, không trở thành công cụ thúc đẩy chạy theo sản lượng.

Năm là, gắn mở rộng tự chủ với nâng cao năng lực quản trị. Tự chủ về hình thức không bảo đảm tự động cải thiện kết quả nghiên cứu; trong bối cảnh Việt Nam, Tuan et al. (2022) cho thấy nguồn lực và chính sách hỗ trợ có vai trò rõ hơn so với riêng yếu tố phân cấp. Vì vậy, mở rộng quyền quyết định cần song hành với phát triển năng lực của lãnh đạo đại học, đội ngũ quản trị nghiên cứu và hệ thống kiểm soát nội bộ.

5. Kết luận

Phát triển năng lực nghiên cứu của giảng viên cần được tiếp cận như một vấn đề quản trị nguồn nhân lực đa tầng; đồng thời, tương tác dưới tác động của thực hành quản trị ở cấp cơ sở giáo dục đại học và bối cảnh thể chế quốc gia. Đóng góp cốt lõi của bài viết là chuyển trọng tâm từ quản lý sản lượng sang quản trị và phát triển năng lực nghiên cứu, nhấn mạnh tính đồng bộ giữa phát triển khả năng, tạo động lực và kiến tạo cơ hội nghiên cứu. Hiệu quả phụ thuộc vào mức độ nhất quán giữa chính sách quốc gia, hệ thống quản trị đại học và quá trình phát triển nghề nghiệp của giảng viên. Do giới hạn của phương pháp tổng quan tích hợp, mô hình đề xuất cần tiếp tục được kiểm định bằng các nghiên cứu thực nghiệm trong bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam.

Tài liệu tham khảo:
Benítez-Núñez, C., Díaz-Díaz, N. L., Ballesteros-Rodríguez, J. L., & de Saá-Pérez, P. (2024). Explaining academic researchers’ performance from the Ability–Motivation–Opportunity (AMO) perspective. Studies in Higher Education, 49(12), 2423–2440. https://doi.org/10.1080/03075079.2024.2307965
Bộ Giáo dục và Đào tạo (2026). Thông tư số 50/2026/TT-BGDĐT ngày 30/6/2026 hướng dẫn triển khai đào tạo trình độ tiến sĩ, trình độ thạc sĩ cho giảng viên các cơ sở giáo dục đại học theo Quyết định số 89/QĐ-TTg.
Bos-Nehles, A., Townsend, K., Cafferkey, K., & Trullen, J. (2023). Examining the Ability, Motivation and Opportunity (AMO) framework in HRM research: Conceptualization, measurement and interactions. International Journal of Management Reviews, 25(4), 725-739. https://doi.org/10.1111/ijmr.12332
Coalition for Advancing Research Assessment (2022). Agreement on reforming research assessment. https://coara.eu/agreement/the-agreement-full-text/
Chính phủ (2025). Nghị định số 265/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về tài chính và đầu tư trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Heaton-Shrestha, C., Ooms, A., Brady, M., Pedley, G., Bacon, I., Strong, S., & Dundas, J. (2023). Interventions to enhance the research productivity of academic staff in higher education schools of nursing: A systematic review. Nurse Education in Practice, 72, 103741. https://doi.org/10.1016/j.nepr.2023.103741
Huenneke, L. F., Stearns, D. M., Martinez, J. D., & Laurila, K. (2017). Key strategies for building research capacity of university faculty members. Innovative Higher Education, 42(5–6), 421-435. https://doi.org/10.1007/s10755-017-9394-y
Jiang, K., Lepak, D. P., Hu, J., & Baer, J. C. (2012). How does human resource management influence organizational outcomes? A meta-analytic investigation of mediating mechanisms. Academy of Management Journal, 55(6), 1264–1294. https://doi.org/10.5465/amj.2011.0088
Nguyen, D. N., Nguyen, T. D., & Dao, K. T. (2021). Effects of institutional policies and characteristics on research productivity at Vietnam science and technology universities. Heliyon, 7(1), e06024. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e06024
Nguyen, T. L. H. (2016). Building human resources management capacity for university research: The case at four leading Vietnamese universities. Higher Education, 71(2), 231–251. https://doi.org/10.1007/s10734-015-9898-2
Nguyen, T. T., & Nguyen, T. T. (2023). Factors affecting academic staff’s research performance in Vietnam’s universities. Vietnam Journal of Education, 7(2), 146–156. https://doi.org/10.52296/vje.2023.271
Pham-Thai, N. T., Le, T. D., McMurray, A. J., & Muenjohn, N. (2023). Unlocking the black box of HPWPs-performance relationship in Vietnamese higher education context: The case of Ho Chi Minh City’s universities. Studies in Higher Education, 48(9), 1411–1427. https://doi.org/10.1080/03075079.2023.2200478
Quốc hội (2025a). Luật Giáo dục đại học năm 2025.
Quốc hội (2025b). Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025.
Ryazanova, O., & Jaskiene, J. (2022). Managing individual research productivity in academic organizations: A review of the evidence and a path forward. Research Policy, 51(2), 104448. https://doi.org/10.1016/j.respol.2021.104448
San Francisco Declaration on Research Assessment (2024). Guidance on the responsible use of quantitative indicators in research assessment. https://sfdora.org/resource/guidance-on-the-responsible-use-of-quantitative-indicators-in-research-assessment/
Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039
Thủ tướng Chính phủ (2019). Quyết định số 89/QĐ-TTg ngày 18/01/2019 phê duyệt Đề án nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý các cơ sở giáo dục đại học đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo giai đoạn 2019 – 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2024). Quyết định số 1705/QĐ-TTg ngày 31/12/2024 phê duyệt Chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Torraco, R. J. (2005). Writing integrative literature reviews: Guidelines and examples. Human Resource Development Review, 4(3), 356–367. https://doi.org/10.1177/1534484305278283
Tuan, N. A., Hue, T. T., Lien, L. T., Van, L. H., Nhung, H. T. T., & Dat, L. Q. (2022). Management factors influencing lecturers’ research productivity in Vietnam National University, Hanoi, Vietnam: A structural equation modeling analysis. Heliyon, 8(9), e10510. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e10510
Van Schyndel, J. L., Koontz, S., McPherson, S., Reese, C., Sarginson, D. R., Scoggins, L., Woods, R. A., & Wendler, M. C. (2019). Faculty support for a culture of scholarship of discovery: A literature review. Journal of Professional Nursing, 35(6), 480–490. https://doi.org/10.1016/j.profnurs.2019.05.001
Weinstein, N., Haddock, G., Chubb, J., Wilsdon, J., & Manville, C. (2023). Supported or stressed while being assessed? How motivational climates in UK university workplaces promote or inhibit researcher well-being. Higher Education Quarterly, 77(3), 537–557. https://doi.org/10.1111/hequ.12420
Whittemore, R., & Knafl, K. (2005). The integrative review: Updated methodology. Journal of Advanced Nursing, 52(5), 546–553. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2005.03621.x