Giữ gìn và phát huy hệ giá trị, chuẩn mực lối sống của nông dân đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh hiện nay

Preserving and promoting the value system and lifestyle norms of farmers in the Red river delta in the current context

NCS. Khuất Thị Vang
Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Email: vangk52@gmail.com

(Quanlynhanuoc.vn) – Đồng bằng sông Hồng là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, nơi các giá trị đạo đức, lối sống được hình thành, bồi đắp và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Những giá trị ấy thể hiện ở tinh thần cần cù, sáng tạo trong lao động, ý thức gắn kết cộng đồng làng xã, lối sống trọng nghĩa tình, truyền thống hiếu học và sự coi trọng các mối quan hệ gia đình. Qua thời gian, các giá trị này góp phần định hình bản sắc văn hóa, định hướng cách ứng xử và tạo nền tảng hình thành hệ giá trị, chuẩn mực lối sống của người nông dân trong vùng. Tuy nhiên, trước những biến đổi của điều kiện kinh tế – xã hội qua các thời kỳ, cách thức biểu hiện và mức độ duy trì các giá trị này cũng có những thay đổi nhất định. Trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số, hệ giá trị và chuẩn mực lối sống của người nông dân đang tiếp tục vận động, vừa kế thừa những giá trị truyền thống, vừa tiếp thu những chuẩn mực mới. Bên cạnh những chuyển biến tích cực trong tư duy sản xuất, tinh thần hợp tác và trách nhiệm xã hội, quá trình này cũng đặt ra những thách thức đối với việc duy trì sự gắn kết cộng đồng, các giá trị gia đình và chuẩn mực ứng xử trong môi trường số. Trên cơ sở phân tích những chuyển biến và thách thức đó, bài viết đề xuất giải pháp giữ gìn, phát huy các giá trị tích cực và hình thành chuẩn mực lối sống phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay.

Từ khóa: Hệ giá trị; chuẩn mực lối sống; nông dân; Đồng bằng sông Hồng; kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Abstract: The Red river delta is a region rich in historical and cultural traditions, where moral values and ways of life have been formed, nurtured, and passed down through generations. These values are reflected in diligence and creativity in work, a strong sense of community within villages and communes, an emphasis on human relationships and mutual affection, a tradition of valuing education, and the importance attached to family relationships. Over time, these values have helped shape the region’s cultural identity, guide social behavior, and provide a foundation for the formation of the value system and lifestyle norms of local farmers. However, as socioeconomic conditions have changed over different periods, the ways in which these values are expressed and the extent to which they are maintained have also undergone certain changes. In the context of a socialist-oriented market economy, industrialization, urbanization, and digital transformation, the value system and lifestyle norms of farmers continue to evolve, preserving traditional values while incorporating new norms. Alongside positive changes in production mindsets, cooperative spirit, and social responsibility, this process also poses challenges to maintaining community cohesion, family values, and standards of conduct in digital environments. Based on an analysis of these changes and challenges, this article proposes solutions to preserve and promote positive values and foster lifestyle norms that are appropriate to current development requirements.

Keywords: Value system; lifestyle norms; farmers; Red river delta; socialist-oriented market economy.

1. Đặt vấn đề

Đồng bằng sông Hồng là vùng có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, gắn với nền sản xuất nông nghiệp lúa nước và các cộng đồng làng, xã truyền thống. Trong quá trình lao động, sinh sống và phát triển, nông dân trong vùng đã hình thành, duy trì nhiều giá trị và chuẩn mực lối sống tiêu biểu, thể hiện ở tinh thần cần cù lao động, ý thức gắn bó với quê hương, tinh thần cộng đồng, trọng nghĩa tình, hiếu học, coi trọng gia đình và tương trợ lẫn nhau. Những giá trị này góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của cư dân nông nghiệp; đồng thời, định hướng cách thức lao động, giao tiếp và ứng xử trong gia đình, cộng đồng.

Hiện nay, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), công nghiệp hóa, đô thị hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số đang làm thay đổi sinh kế, môi trường sống, quan hệ xã hội và phương thức tiếp nhận thông tin của nông dân Đồng bằng sông Hồng. Sự đa dạng hóa nghề nghiệp và điều kiện sống đã mở ra cơ hội tiếp cận tri thức, nâng cao thu nhập và đổi mới phương thức sản xuất nhưng cũng đặt ra yêu cầu điều chỉnh một số tập quán, quan hệ và chuẩn mực ứng xử. Thực tiễn đó, đòi hỏi cần nhận diện những giá trị truyền thống đang được kế thừa, phát huy, những chuẩn mực mới đang hình thành và những thách thức đặt ra đối với hệ giá trị, chuẩn mực lối sống của nông dân trong vùng hiện nay. Từ đó, bài viết đề xuất một số giải pháp giữ gìn, phát huy các giá trị tích cực, góp phần xây dựng người nông dân có lối sống văn minh và thúc đẩy phát triển nông thôn bền vững.

2. Những thay đổi trong hệ giá trị và chuẩn mực lối sống của nông dân Đồng bằng sông Hồng

Đồng bằng sông Hồng có lịch sử định cư lâu đời, mật độ dân cư cao và truyền thống văn hóa làng, xã đặc sắc. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và phát triển các ngành công nghiệp, dịch vụ làm đa dạng hóa sinh kế của người dân. Bên cạnh những người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, nhiều thành viên trong các hộ gia đình tham gia làm việc tại khu công nghiệp, kinh doanh, cung cấp dịch vụ hoặc lao động ở địa bàn khác. Những thay đổi này tác động đến cách tổ chức lao động, quan hệ hợp tác, đời sống gia đình và sự gắn kết cộng đồng; đồng thời, đặt ra yêu cầu kế thừa các giá trị truyền thống theo cách phù hợp với điều kiện phát triển mới.

Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII xác định nông dân là chủ thể, là trung tâm của quá trình phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới; đồng thời, đặt ra yêu cầu xây dựng người nông dân văn minh, phát triển toàn diện, có ý chí tự lực, tự cường, khát vọng vươn lên, tôn trọng pháp luật và có trách nhiệm xã hội (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022). Quyết định số 612/QĐ-TTg ngày 04/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 cũng nhấn mạnh định hướng phát triển nhanh, bền vững gắn với bản sắc văn hóa dân tộc (Thủ tướng Chính phủ, 2026). Những định hướng trên đặt ra yêu cầu phát triển nông nghiệp, nông thôn gắn với xây dựng người nông dân có tri thức, trách nhiệm xã hội và lối sống văn minh, đồng thời bảo đảm sự tiếp nối các giá trị văn hóa đã được hình thành trong lịch sử. Trong bối cảnh chuyển đổi cơ cấu kinh tế, phương thức sản xuất và quan hệ xã hội, các giá trị truyền thống vừa có điều kiện được kế thừa, phát huy, vừa đứng trước yêu cầu điều chỉnh để phù hợp với hoàn cảnh mới.

Vì vậy, việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của nông dân đồng bằng sông Hồng cần được xem xét trong mối quan hệ với những biến đổi của đời sống kinh tế – xã hội. Trên cơ sở đó, cần nhận diện những chuyển biến trong hệ giá trị và chuẩn mực lối sống của nông dân, làm rõ những giá trị tiếp tục được duy trì, những biểu hiện đang thay đổi và những chuẩn mực mới đang hình thành, qua đó, xác định cơ sở thực tiễn cho việc bảo tồn, phát huy các giá trị tích cực và định hướng lối sống phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay.

2.1. Những chuyển biến tích cực

Trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập, hệ giá trị và chuẩn mực lối sống của nông dân Đồng bằng sông Hồng đứng trước yêu cầu thích ứng với phương thức sản xuất, sinh kế và quan hệ xã hội ngày càng đa dạng. Một số chuyển biến có thể nhận diện qua sự đổi mới trong tư duy sản xuất, cách thức hợp tác, quan niệm về học tập và chất lượng cuộc sống cũng như việc thực hiện trách nhiệm với cộng đồng và môi trường. Những chuyển biến này vừa kế thừa các giá trị truyền thống, vừa đặt ra những yêu cầu mới đối với cách thể hiện các giá trị trong đời sống.

Thứ nhất, đổi mới tư duy sản xuất và tinh thần chủ động.

Nông dân ngày càng phải quan tâm đến hiệu quả kinh tế, chất lượng sản phẩm và khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường. Kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 cho thấy, cả nước có 28.349 trang trại, trong đó Đồng bằng sông Hồng có 6.391 trang trại, chiếm 22,54% tổng số trang trại cả nước (Ban Chỉ đạo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 Trung ương, 2026, tr.129). Số liệu này cho thấy, kinh tế trang trại có vị trí đáng kể trong hoạt động sản xuất nông nghiệp của vùng, tạo điều kiện thúc đẩy chuyên môn hóa, mở rộng quy mô sản xuất và ứng dụng khoa học, kỹ thuật. Cùng với đó, cơ cấu hộ và lao động nông thôn tiếp tục chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trong hoạt động nông, lâm nghiệp và thủy sản, tăng tỷ trọng các hoạt động phi nông nghiệp. Sự phát triển kinh tế trang trại góp phần thúc đẩy chuyên môn hóa sản xuất, tạo điều kiện ứng dụng khoa học, kỹ thuật vào hoạt động nông nghiệp.

Bên cạnh đó, việc phát triển sản phẩm đặc trưng, ứng dụng khoa học – công nghệ và thực hiện truy xuất nguồn gốc đòi hỏi người nông dân nâng cao năng lực tổ chức sản xuất, tuân thủ quy trình kỹ thuật và bảo đảm chất lượng sản phẩm. Theo số liệu công bố tháng 4/2026, vùng Đồng bằng sông Hồng chiếm 32,3% tổng số sản phẩm OCOP cả nước (Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2026). Ngoài ra, ở một số tỉnh, thành phố đã ứng dụng công nghệ cao truy xuất nguồn gốc sản phẩm, cụ thể như Hà Nội, tính đến tháng 5/2025 đã có hơn 164 mô hình ứng dụng công nghệ cao và trên 14.000 sản phẩm nông, lâm, thủy sản được cấp mã truy xuất nguồn gốc QR (Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2025); Bắc Ninh, đến tháng 1/2026 đã có 782 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, 100% sản phẩm OCOP áp dụng truy xuất nguồn gốc, đồng thời có 240 mã số vùng trồng với diện tích 17.421 ha và 41 cơ sở đóng gói (Minh Hoàng, 2026); Quảng Ninh, tháng 7/2025 đã có 322,35 ha diện tích canh tác đáp ứng tiêu chí an toàn và truy xuất nguồn gốc; đồng thời, cấp mới 54 mã số vùng trồng với tổng diện tích hơn 1.049,32 ha, gồm 34 mã phục vụ xuất khẩu và 20 mã phục vụ tiêu thụ trong nước (Thu Nguyệt, 2025). Các số liệu này cho thấy, sản xuất nông nghiệp ngày càng chú trọng đến chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và đáp ứng yêu cầu thông tin của thị trường. Quá trình chuyển đổi này góp phần phát huy tính chủ động, sáng tạo và ý chí vươn lên của nông dân, đồng thời hình thành tác phong sản xuất coi trọng hiệu quả kinh tế, chất lượng sản phẩm và khả năng thích ứng với thị trường.

Thứ hai, phát triển tinh thần hợp tác và trách nhiệm trong quan hệ kinh tế.

Trong điều kiện sản xuất và tiêu thụ nông sản ngày càng gắn với thị trường, tinh thần tương trợ giữa nông dân được thể hiện thông qua việc tham gia các hình thức tổ chức kinh tế tập thể. Đồng bằng sông Hồng hiện có gần 7.000 hợp tác xã nông nghiệp, chiếm khoảng 30% tổng số hợp tác xã nông nghiệp cả nước; nhiều hợp tác xã đã tham gia tổ chức vùng sản xuất tập trung, góp phần thúc đẩy hợp tác trong sản xuất nông nghiệp (Nguyễn Văn Chức, 2025). Các hình thức liên kết này đòi hỏi các bên thống nhất quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, thời hạn giao hàng và phương thức phân chia lợi ích. Qua đó, giá trị đoàn kết, tinh thần tương trợ truyền thống được bổ sung bằng yêu cầu về tính trách nhiệm, sự minh bạch và ý thức tuân thủ cam kết trong quan hệ kinh tế. Đây cũng là những chuẩn mực góp phần xây dựng niềm tin, duy trì sự ổn định và nâng cao hiệu quả hợp tác trong sản xuất – kinh doanh.

Thứ ba, nâng cao chất lượng cuộc sống và đời sống tinh thần.

Cùng với sự phát triển kinh tế và quá trình xây dựng nông thôn mới, đời sống vật chất, văn hóa và tinh thần của người nông dân trong vùng từng bước được cải thiện, tạo điều kiện thuận lợi đến tiếp cận các dịch vụ giáo dục, chăm sóc sức khỏe và tham gia các hoạt động văn hóa – xã hội. Kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 cho thấy, 83,39% số xã trong vùng có nhà văn hóa; 98,37% số thôn có nhà văn hóa hoặc nhà sinh hoạt cộng đồng; 79,19% số xã có sân thể thao và 81,5% số thôn có khu thể thao (Ban Chỉ đạo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 Trung ương, 2026, tr.137). Những số liệu này phản ánh điều kiện cơ sở vật chất phục vụ đời sống văn hóa, tinh thần của người dân từng bước được củng cố. Đây là cơ sở để mở rộng các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống ở nông thôn.

Thứ tư, kế thừa truyền thống hiếu học, thúc đẩy học tập thường xuyên.

Truyền thống hiếu học là một giá trị nổi bật trong đời sống văn hóa của cư dân Đồng bằng sông Hồng. Trong bối cảnh cơ cấu lao động chuyển dịch theo hướng giảm dần tỷ trọng nông nghiệp, tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, nhu cầu học tập của người nông dân không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu tri thức phổ thông mà còn mở rộng sang học nghề, nâng cao trình độ chuyên môn và cập nhật kiến thức, kỹ năng mới. Sự phát triển của khoa học – công nghệ và những thay đổi của thị trường lao động cũng đặt ra yêu cầu người nông dân phải chủ động học hỏi, tiếp cận phương thức sản xuất mới và thích ứng với quá trình chuyển đổi nghề nghiệp. Theo đó, truyền thống hiếu học tiếp tục được kế thừa và phát triển gắn học tập với nâng cao tri thức, rèn luyện kỹ năng, cải tiến phương thức lao động, sản xuất và nâng cao năng lực quản lý kinh tế hộ gia đình.

Thứ năm, duy trì sinh hoạt cộng đồng và nâng cao trách nhiệm với môi trường

Các hoạt động xây dựng nông thôn mới, cùng với việc duy trì các hình thức sinh hoạt chung tại địa phương đã tạo điều kiện để người dân tham gia công việc cộng đồng và thực hiện trách nhiệm đối với môi trường sống. Kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 ghi nhận, 100% số xã và 97,19% số thôn trong vùng có tổ chức thu gom rác thải sinh hoạt (Ban Chỉ đạo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 Trung ương, 2026, tr.315). Theo đó, công tác thu gom rác thải sinh hoạt đã được triển khai rộng khắp, góp phần cải thiện điều kiện vệ sinh và bảo vệ môi trường nông thôn. Bên cạnh hoạt động thu gom rác thải, người dân ngày càng chú trọng giữ gìn không gian chung, thực hiện quy ước cộng đồng và phân loại chất thải theo quy định. Qua đó, trách nhiệm bảo vệ môi trường ngày càng được xác định là một nội dung trong chuẩn mực lối sống của người nông dân, gắn với ý thức cộng đồng và trách nhiệm đối với không gian sống chung. Ngoài ra, có 195 xã có làng nghề, chiếm 45,99% tổng số xã có làng nghề trên cả nước (Ban Chỉ đạo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 Trung ương, 2026, tr.162). Làng nghề không chỉ lưu giữ tri thức, kỹ năng và giá trị văn hóa gắn với hoạt động sản xuất mà còn đặt ra yêu cầu kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với đổi mới phương thức sản xuất và bảo vệ môi trường. Trong quan hệ sản xuất – kinh doanh, những yêu cầu này có thể được cụ thể hóa thành các chuẩn mực như trung thực khi giới thiệu sản phẩm, có trách nhiệm với người tiêu dùng và chủ động hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường.

Nhìn chung, các giá trị cần cù, hiếu học, đoàn kết, tương trợ và gắn bó cộng đồng của nông dân Đồng bằng sông Hồng tiếp tục được kế thừa, đồng thời được thể hiện phù hợp với những thay đổi trong đời sống kinh tế – xã hội. Cùng với đó, sự thay đổi của phương thức sản xuất và các quan hệ xã hội đặt ra yêu cầu củng cố những chuẩn mực mới, như tôn trọng cam kết, minh bạch thông tin, tuân thủ pháp luật, bảo vệ môi trường và ứng xử có trách nhiệm trên không gian số. Sự kết hợp giữa kế thừa giá trị truyền thống và hình thành chuẩn mực mới là cơ sở để xây dựng lối sống của người nông dân phù hợp với yêu cầu phát triển nông thôn hiện nay.

2.2. Những thách thức đặt ra

(1) Nguy cơ đề cao lợi ích vật chất trong một số quan hệ xã hội.

Trong nền kinh tế thị trường, thu nhập và khả năng tiêu dùng ngày càng được chú trọng trong đánh giá điều kiện sống. Tuy nhiên, nếu giá trị của cá nhân và gia đình chủ yếu được nhìn nhận qua tài sản và mức tiêu dùng, những giá trị như tiết kiệm, nghĩa tình, tương trợ và trách nhiệm cộng đồng có thể bị xem nhẹ. Điều này đặt ra yêu cầu hài hòa giữa cải thiện đời sống vật chất với chăm lo sức khỏe, học tập, đời sống tinh thần và duy trì các mối quan hệ gia đình, cộng đồng.

(2) Thách thức trong duy trì sự gắn kết cộng đồng và các giá trị gia đình.

Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế đang làm thay đổi phương thức sinh hoạt, giao tiếp và tương tác giữa các thành viên trong cộng đồng. Quan hệ cộng đồng không chỉ dựa trên địa bàn cư trú và quan hệ thân thuộc mà còn được mở rộng thông qua nghề nghiệp, hoạt động sản xuất – kinh doanh và các hình thức giao tiếp mới. Vì vậy, những thay đổi trong đời sống xã hội cũng tác động đến các mối quan hệ gia đình; sự khác biệt về quan niệm nghề nghiệp, hôn nhân, giáo dục con cái và cách tiếp cận thông tin có thể dẫn đến sự khác nhau trong nhận thức và ứng xử giữa các thế hệ. Chính vì vậy, việc kế thừa và phát huy các giá trị hiếu nghĩa, trách nhiệm, quan tâm và sẻ chia cần gắn với sự tôn trọng, lắng nghe, bảo đảm quyền tự chủ và bình đẳng của mỗi thành viên. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với việc duy trì sự gắn kết cộng đồng, củng cố các mối quan hệ gia đình và hình thành chuẩn mực ứng xử phù hợp với những biến đổi của đời sống hiện nay.

(3) Nguy cơ hình thành lối sống tiêu dùng lãng phí.

Quá trình phát triển kinh tế và nâng cao thu nhập đã làm thay đổi nhu cầu, phương thức tiêu dùng của người dân nông thôn. Bên cạnh những chuyển biến tích cực, trong một bộ phận người dân có thể xuất hiện tâm lý chạy theo hình thức, coi trọng việc thể hiện điều kiện kinh tế và vị thế xã hội thông qua mua sắm, sử dụng hàng hóa, dịch vụ. Việc tổ chức các hoạt động sinh hoạt, lễ nghi hoặc chi tiêu cho những nhu cầu không thiết yếu vượt quá khả năng tài chính có thể dẫn đến lãng phí, tạo áp lực kinh tế đối với gia đình.

Đặc biệt, khi việc tiêu dùng và sở hữu các sản phẩm vật chất được đề cao như biểu hiện của sự thành đạt, người dân có thể dần coi trọng hình thức và giá trị vật chất hơn những phẩm chất vốn được đề cao trong lối sống truyền thống, như sự giản dị, tiết kiệm, cần cù và trân trọng thành quả lao động. Xu hướng này không chỉ làm biến đổi quan niệm về giá trị sống mà còn có thể tạo ra tâm lý so sánh, ganh đua về điều kiện vật chất trong các mối quan hệ cộng đồng, từ đó ảnh hưởng đến sự lành mạnh trong đời sống văn hóa và chuẩn mực ứng xử của người nông dân.

(4) Thách thức trong duy trì sự gắn bó với nghề nông và thích ứng với môi trường số.

Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế làm thay đổi cơ cấu sử dụng đất, việc làm và sinh kế ở nông thôn. Một bộ phận lao động chuyển sang các ngành công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, làm giảm mức độ gắn bó trực tiếp với đất đai và sản xuất nông nghiệp. Sự chuyển dịch này không chỉ làm thay đổi phương thức lao động mà còn ảnh hưởng đến quá trình duy trì, trao truyền kinh nghiệm sản xuất, tri thức bản địa và những giá trị văn hóa gắn với nghề nông, nhất là trong thế hệ trẻ.

Sự phát triển của mạng xã hội và các nền tảng số cũng làm thay đổi phương thức tiếp nhận thông tin, giao tiếp và tương tác xã hội của người dân. Bên cạnh những thuận lợi trong tiếp cận tri thức, kết nối thị trường và mở rộng quan hệ xã hội, môi trường số còn tiềm ẩn nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch, nội dung thiếu lành mạnh và những hành vi ứng xử thiếu chuẩn mực. Đáng chú ý, sự chênh lệch về trình độ và kỹ năng số giữa các nhóm dân cư có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận diện, kiểm chứng thông tin và kiểm soát hành vi khi tham gia môi trường mạng. Qua đó, những chuẩn mực về giao tiếp, ứng xử vốn được hình thành trong đời sống cộng đồng cũng đứng trước những yêu cầu điều chỉnh trong bối cảnh các mối quan hệ xã hội ngày càng mở rộng trên không gian số.

Nhìn chung, những biến đổi về sinh kế, quan hệ xã hội và phương thức giao tiếp đang làm thay đổi điều kiện duy trì, trao truyền và thực hành các giá trị trong đời sống của nông dân Đồng bằng sông Hồng. Một số giá trị truyền thống có nguy cơ suy giảm vai trò trong những điều kiện sống mới, trong khi các chuẩn mực về lao động, giao tiếp và ứng xử tiếp tục được bổ sung, điều chỉnh dưới tác động của quá trình hiện đại hóa và chuyển đổi số. Vì vậy, thách thức đặt ra không chỉ là bảo tồn những giá trị đã được hình thành trong lịch sử mà còn là bảo đảm sự tiếp nối, phát triển các giá trị ấy trong những quan hệ và phương thức sống mới, để hệ giá trị và chuẩn mực lối sống của người nông dân vừa giữ được bản sắc văn hóa truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội hiện đại.

3. Giải pháp giữ gìn và phát huy hệ giá trị, chuẩn mực lối sống của nông dân Đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh hiện nay

Một là, xác định rõ những giá trị cốt lõi cần kế thừa và phát triển.

Cần xác định những giá trị nền tảng trong đời sống của nông dân Đồng bằng sông Hồng, như lòng yêu quê hương, tinh thần nhân ái, nghĩa tình, cần cù, trung thực, tự chủ, sáng tạo, hợp tác và trách nhiệm cộng đồng. Trên cơ sở đó, tiếp tục bổ sung những chuẩn mực phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay, như tôn trọng pháp luật, minh bạch trong sản xuất, bảo vệ môi trường và ứng xử có trách nhiệm trên không gian số. Việc kế thừa các giá trị truyền thống cần gắn với điều kiện và phương thức sống mới; phát huy đức tính cần cù, chịu khó cùng tinh thần sáng tạo, chủ động tiếp thu khoa học – kỹ thuật để nâng cao hiệu quả lao động; đồng thời, giữ gìn trách nhiệm gia đình trên cơ sở tôn trọng, bình đẳng và chia sẻ giữa các thành viên. Quá trình xác định và cụ thể hóa các giá trị, chuẩn mực cần có sự tham gia của người nông dân, hợp tác xã, hội nghề nghiệp, các tổ chức đoàn thể, nhà khoa học và chính quyền cơ sở, bảo đảm tính phù hợp với thực tiễn và khả năng thực hiện trong cộng đồng.

Ngoài việc xác định các giá trị cốt lõi, cần cụ thể hóa từng giá trị thành những chuẩn mực và hành vi phù hợp với đời sống sản xuất, sinh hoạt của người nông dân. Theo đó, trung thực trong sản xuất – kinh doanh được thể hiện ở việc cung cấp chính xác thông tin về chất lượng, nguồn gốc sản phẩm; trách nhiệm thể hiện qua việc thực hiện các cam kết, bảo đảm quyền lợi của người lao động và tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường; tinh thần đoàn kết được thể hiện trong hợp tác sản xuất, kinh doanh trên cơ sở công khai, minh bạch và cùng có trách nhiệm. Việc gắn các giá trị với những hành vi cụ thể sẽ tạo cơ sở để các chuẩn mực được thực hành thường xuyên, trở thành một bộ phận trong nếp sống và hoạt động hằng ngày của người nông dân.

Hai là, gắn phát triển kinh tế với trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường.

Các chính sách phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn cần tạo điều kiện để nông dân nâng cao năng lực sản xuất, tiếp cận thông tin thị trường, khoa học – công nghệ và các hình thức liên kết hiệu quả. Đồng thời, cần bảo đảm rằng việc thực hiện các chuẩn mực, như trung thực, giữ chữ tín và bảo vệ môi trường được hỗ trợ bằng cơ chế kinh tế phù hợp.

Ở vùng sản xuất tập trung và làng nghề, cần kết hợp hướng dẫn kỹ thuật, hạ tầng thu gom – xử lý chất thải, giám sát môi trường, tín dụng phù hợp và phát triển thị trường cho sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn đã đề ra. Do đó, trách nhiệm cần được xác định tương xứng giữa hộ sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp và đơn vị phân phối; đồng thời, tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát và phản ánh các vấn đề môi trường. Qua đó, trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái trở thành một phần của phương thức sản xuất và lối sống, thay vì chỉ là yêu cầu tuyên truyền.

Ba là, tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống và nâng cao đạo đức nghề nghiệp.

Giáo dục đạo đức, lối sống cần gắn với thực tiễn lao động và đời sống, thông qua các hoạt động trao đổi, thực hành và xử lý tình huống cụ thể. Nội dung giáo dục tập trung vào đạo đức trong sản xuất, ý thức thực hiện cam kết, trách nhiệm bảo đảm chất lượng sản phẩm, bảo vệ môi trường, xây dựng quan hệ gia đình bình đẳng và ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng. Quá trình này cần có sự phối hợp giữa gia đình, Hội Nông dân, hợp tác xã, cơ sở đào tạo nghề, tổ chức khuyến nông, các thiết chế văn hóa ở cơ sở và cơ quan truyền thông địa phương.

Nội dung và hình thức giáo dục cần được thiết kế phù hợp với độ tuổi, nghề nghiệp và điều kiện tiếp cận của từng nhóm nông dân. Có thể triển khai thông qua tập huấn nghề, sinh hoạt hợp tác xã, câu lạc bộ sản xuất, tư vấn pháp luật và trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm trong thực tiễn lao động, sản xuất. Đồng thời, khuyến khích thanh niên tham gia khởi nghiệp có trách nhiệm, gắn phát triển kinh tế với bảo tồn di sản văn hóa và bảo vệ môi trường. Qua đó, phát huy truyền thống hiếu học, nâng cao năng lực nghề nghiệp và ý thức trách nhiệm, góp phần hình thành các chuẩn mực đạo đức, lối sống phù hợp với yêu cầu phát triển nông thôn hiện nay.

Bốn là, phát huy dân chủ ở cơ sở và xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật.

Phát huy dân chủ ở cơ sở cần gắn với việc nâng cao trách nhiệm của người dân trong tham gia quản lý cộng đồng và thực hiện pháp luật. Đồng thời, cần bảo đảm công khai, minh bạch trong hoạt động của chính quyền, phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể và tạo điều kiện để người dân tham gia đóng góp ý kiến, giám sát, phản ánh những vấn đề liên quan đến đời sống cộng đồng. Tinh thần nghĩa tình cần được phát huy trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng pháp luật, tránh biểu hiện ưu ái tùy tiện hoặc gây sức ép đối với người có ý kiến khác biệt.

Mở rộng khả năng tiếp cận thông tin và hỗ trợ pháp lý cho người dân, nhất là người cao tuổi, hộ nghèo, phụ nữ và những người còn hạn chế về kỹ năng số. Hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở không chỉ được đánh giá qua số lượng cuộc họp, hội nghị mà còn thể hiện ở mức độ tham gia thực chất của người dân, việc tiếp thu, phản hồi ý kiến và kết quả giải quyết các kiến nghị. Đồng thời, việc tiếp nhận và xử lý các ý kiến, kiến nghị, kể cả những quan điểm khác nhau, cần bảo đảm công khai, minh bạch, đúng quy trình, từ đó, góp phần củng cố niềm tin, nâng cao ý thức làm chủ và trách nhiệm chấp hành pháp luật của người dân.

Năm là, phát huy vai trò của gia đình và cộng đồng trong gìn giữ các giá trị truyền thống.

Gia đình và cộng đồng là môi trường trực tiếp hình thành, duy trì và trao truyền các giá trị, chuẩn mực lối sống. Vì vậy, cần chú trọng xây dựng quan hệ gia đình trên cơ sở yêu thương, trách nhiệm, tôn trọng và chia sẻ; khuyến khích đối thoại giữa các thế hệ, thực hiện bình đẳng trong gia đình và quan tâm chăm sóc trẻ em, người cao tuổi, các thành viên có hoàn cảnh khó khăn. Việc xây dựng gia đình văn hóa cần được cụ thể hóa bằng những chuẩn mực và hành vi ứng xử trong sinh hoạt hằng ngày, qua đó duy trì sự gắn kết giữa các thành viên và phát huy vai trò của gia đình trong giáo dục, trao truyền giá trị truyền thống.

Ở cộng đồng, cần gắn bảo tồn lễ hội, làng nghề, hương ước, quy ước và các không gian văn hóa với sự tham gia chủ động của người dân, bảo đảm phù hợp với quy định pháp luật và điều kiện thực tiễn. Nội dung hương ước, quy ước cần hướng đến xây dựng nếp sống văn minh, giữ gìn vệ sinh môi trường, sử dụng hợp lý không gian chung và củng cố tinh thần tương trợ. Ngoài ra, cần ghi nhận, biểu dương những đóng góp thiết thực của người dân trong gìn giữ tri thức, thực hành văn hóa, chăm sóc các thành viên trong cộng đồng, hòa giải và triển khai sáng kiến chung. Những hoạt động này góp phần củng cố trách nhiệm, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và tạo điều kiện để các giá trị truyền thống tiếp tục được duy trì trong bối cảnh hiện nay.

Sáu là, nâng cao năng lực số và xây dựng chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng.

Nâng cao năng lực số cho người dân không chỉ là trang bị khả năng sử dụng thiết bị và các nền tảng công nghệ, mà còn bao gồm kỹ năng tìm kiếm, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện hành vi lừa đảo và giao tiếp có trách nhiệm trên môi trường mạng. Do đó, cần tổ chức hướng dẫn, hỗ trợ người dân tiếp cận và sử dụng công nghệ phù hợp với độ tuổi, trình độ và nhu cầu thực tế, tập trung vào những hoạt động thiết yếu như giao dịch trực tuyến, kinh doanh trên nền tảng số, nhận diện thông tin giả mạo và phòng ngừa rủi ro trên không gian mạng.

Chính quyền cơ sở, Hội Nông dân và các tổ chức đoàn thể cần phối hợp với các thiết chế văn hóa, cơ quan truyền thông địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật, kỹ năng số và quy tắc ứng xử văn minh trên không gian mạng. Nội dung tuyên truyền cần tập trung vào việc hướng dẫn người dân nhận diện, kiểm chứng thông tin; phòng ngừa hành vi lừa đảo; bảo vệ dữ liệu cá nhân; tôn trọng quyền riêng tư và chịu trách nhiệm đối với thông tin đăng tải, chia sẻ, bình luận. Các hình thức tuyên truyền cần được đa dạng hóa, phù hợp với từng nhóm đối tượng và điều kiện địa bàn, thông qua hệ thống truyền thanh, sinh hoạt cộng đồng, tập huấn và các kênh thông tin trực tuyến. Đồng thời, cần giới thiệu, nhân rộng những mô hình ứng dụng công nghệ hiệu quả, cách làm hay trong sản xuất, kinh doanh trên nền tảng số; góp phần định hướng người dân sử dụng mạng xã hội lành mạnh, không chạy theo lối sống phô trương, hình thức.

Bên cạnh đó, chính quyền cơ sở và các tổ chức hội cần hỗ trợ người dân tiếp cận các kênh thông tin chính thống, kiểm tra thông tin, phản ánh hành vi lừa đảo và thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp trong giao dịch trực tuyến. Các nền tảng và đơn vị cung cấp dịch vụ số cũng cần nâng cao hiệu quả cảnh báo rủi ro, bảo đảm minh bạch thông tin quảng cáo và cải thiện cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh, khiếu nại của người dùng. Thông qua sự phối hợp giữa người dân, gia đình, cộng đồng, cơ quan quản lý và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số, các chuẩn mực ứng xử văn minh, an toàn và có trách nhiệm từng bước được hình thành, củng cố và thực hiện thường xuyên trên không gian mạng.

4. Kết luận

Hệ giá trị và chuẩn mực lối sống của nông dân Đồng bằng sông Hồng là kết quả của quá trình tích lũy, bồi đắp các giá trị văn hóa trong lịch sử, gắn với điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất và quan hệ xã hội của vùng. Trước những biến đổi của kinh tế thị trường định hướng XHCN, công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số, các giá trị như cần cù lao động, hiếu học, trọng nghĩa tình, gắn bó cộng đồng và coi trọng gia đình vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống nông thôn, nhưng cách thức thể hiện và thực hành những giá trị này đang có sự điều chỉnh. Sự chuyển biến đó vừa tạo điều kiện để người nông dân phát huy tính chủ động, sáng tạo, mở rộng hợp tác và tiếp cận những phương thức sống tiến bộ, vừa đặt ra yêu cầu giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và trách nhiệm cộng đồng, giữa bảo tồn truyền thống và thích ứng với những thay đổi của đời sống hiện đại.

Vấn đề đặt ra không chỉ là duy trì những giá trị đã được hình thành trong lịch sử, mà còn là chuyển hóa các giá trị ấy thành chuẩn mực ứng xử phù hợp với điều kiện phát triển mới. Cần cù lao động phải gắn với tri thức và trách nhiệm nghề nghiệp; tinh thần nghĩa tình, tương trợ cần được thực hành trên cơ sở bình đẳng và tôn trọng pháp luật; ý thức cộng đồng cần được thể hiện qua trách nhiệm bảo vệ môi trường, gìn giữ không gian sống và ứng xử có văn hóa trên không gian mạng. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, cộng đồng, các tổ chức của nông dân, hợp tác xã và chính quyền cơ sở; đồng thời, bảo đảm người nông dân thực sự tham gia vào việc gìn giữ, điều chỉnh và phát huy các giá trị trong đời sống. Khi truyền thống được kế thừa có chọn lọc và gắn với những chuẩn mực tiến bộ, hệ giá trị của nông dân Đồng bằng sông Hồng góp phần củng cố nền tảng văn hóa nông thôn trở thành nguồn lực nội sinh thúc đẩy phát triển con người, tăng cường gắn kết cộng đồng và xây dựng nông thôn văn minh, hiện đại, bền vững.

Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022). Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Bộ Chính trị (2022). Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 23/11/2022 về phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Đồng bằng sông Hồng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Ban Chỉ đạo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 Trung ương (2026). Kết quả chính thức tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025. Nxb Kinh tế – Tài chính, tr.129, 137, 315, 162.
Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2025). Giới thiệu hàng trăm sản phẩm OCOP đến người tiêu dùng. https://thanglong.chinhphu.vn/gioi-thieu-hang-tram-san-pham-ocop-den-nguoi-tieu-dung-10325051011574177.htm
Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2026). Công nhận 40 sản phẩm OCOP 5 sao. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/cong-nhan-40-san-pham-ocop-5-sao-119260416084440194.htm?
Minh Hoàng (2026). Minh bạch nguồn gốc giúp nông sản Bắc Ninh gia tăng sức cạnh tranh. https://thiennhienmoitruong.vn/minh-bach-nguon-goc-giup-nong-san-bac-ninh-gia-tang-suc-canh-tranh.html
Nguyễn Văn Chức (2025). Hợp tác xã Nông nghiệp: Nhạc trưởng trong tích tụ đất sản xuất lúa ở Đồng bằng sông Hồng. https://nongthonviet.vn/hop-tac-xa-nong-nghiep-nhac-truong-trong-tich-tu-dat-san-xuat-lua-o-dong-bang-song-hong-10654.html
Thủ tướng Chính phủ (2026). Quyết định số 612/QĐ-TTg ngày 04/4/2026 phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Thu Nguyệt (2025). Hỗ trợ sản xuất, kết nối tiêu thụ sản phẩm. https://baoquangninh.vn/ho-tro-san-xuat-ket-noi-tieu-thu-san-pham-post3365645.html