Field evaluation of the operational performance of a readiness diagnostic tool for tea-farming households
TS. Trần Thị Thu Huyền
Trường Đại học Công nghệ Thông tin và Truyền thông,
Đại học Thái Nguyên
Email: ttthuyen@ictu.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết đánh giá khả năng vận hành của công cụ chẩn đoán mức độ sẵn sàng, gồm 49 chỉ báo thuộc năm miền và sáu cảnh báo rủi ro, trên 164 hộ trồng chè tại tỉnh Thái Nguyên, trong đó 60 hộ được đánh giá kép. Trong 2.878 cặp có giá trị số ở cả hai lượt, 88,8% trùng khớp chính xác; kappa có trọng số tuyến tính tính được cho cả 49 chỉ báo (trung vị 0,842). Toàn bộ 164 hộ đủ dữ liệu ở năm miền; trung vị điểm miền dao động 50,0 – 68,8 và 29/164 hộ có ít nhất một cảnh báo rủi ro. Mặc dù công cụ có thể dùng để sàng lọc, xác minh và phân luồng nhu cầu hỗ trợ, song chưa đủ cơ sở xác nhận đầy đủ hay suy rộng toàn tỉnh. Vì vậy, bài viết đề xuất năm nhóm giải pháp sử dụng công cụ.
Từ khóa: Đánh giá thực địa; hộ trồng chè; hỗ trợ có mục tiêu; mức độ sẵn sàng; phát triển nông thôn.
Abstract: This study evaluates the operational performance of a diagnostic tool for assessing readiness, comprising 49 indicators across five domains and six risk alerts, among 164 tea-growing households in Thai Nguyen Province, Vietnam, of which 60 underwent duplicate assessments. Among the 2,878 pairs with numerical values recorded in both assessment rounds, 88.8% showed exact agreement. Linearly weighted kappa coefficients were calculated for all 49 indicators, with a median of 0.842. All 164 households had complete data across the five domains, with median domain scores ranging from 50.0 to 68.8, and 29 of the 164 households had at least one risk alert. Although the tool can be used for screening, verification, and triaging support needs, the available evidence is insufficient to establish its full validity or support province-wide generalization. Accordingly, the study proposes five groups of recommendations for the use of the tool.
Keywords: Field evaluation; tea-farming households; targeted support; readiness; rural development.
1. Đặt vấn đề
Khi các hộ nông nghiệp khác nhau về thực hành sản xuất, nguồn lực, năng lực quản lý và khả năng tiếp cận thị trường, thông tin các hộ thiếu chi tiết sẽ khiến việc nhận diện nhu cầu hỗ trợ cụ thể khó khăn hơn. Vì vậy, một công cụ chẩn đoán hữu ích cần giúp người dùng nhận ra những nội dung cần xác minh trước khi lựa chọn hình thức hỗ trợ.
Trong lĩnh vực chè, các nghiên cứu trước chủ yếu tập trung xây dựng và áp dụng bộ chỉ báo bền vững cấp trang trại (ul Haq & Boz, 2018, 2020). Tuy nhiên, còn ít bằng chứng cho thấy một công cụ chẩn đoán đã hoàn thiện vận hành ra sao trên một mẫu hộ mới. Tiếp nối nghiên cứu phát triển phiên bản V2 của công cụ đánh giá các tính năng, chức năng và phương pháp vận hành mới, từ đó, bài viết đánh giá thực địa phiên bản V2 đã khóa trên một bộ dữ liệu mới.
Cụ thể, xem xét V2 qua ba thuộc tính: (1) Khả năng tạo dữ liệu sử dụng được; (2) Mức độ nhất quán khi áp dụng quy tắc chấm; (3) Khả năng tạo hồ sơ chỉ báo – miền – cảnh báo rủi ro. Đóng góp của bài viết không nằm ở việc bổ sung chỉ báo, mà ở cách kết hợp mẫu mới, đánh giá kép, xử lý tách biệt trường hợp không áp dụng với trường hợp thiếu dữ liệu và hồ sơ đa lớp. Qua đó, bài viết làm rõ giá trị của thông tin chẩn đoán đối với hỗ trợ có mục tiêu và đề xuất giải pháp sử dụng công cụ.
2. Cơ sở lý thuyết
V2 được xây dựng theo logic chỉ báo cấu thành: mỗi chỉ báo đại diện cho một điều kiện thực hành hoặc một khía cạnh cụ thể của mức độ sẵn sàng, không phải biểu hiện phản xạ của một cấu trúc ẩn; do đó, các chỉ báo không nhất thiết tương quan cao hay tạo thành thang đo nhất quán nội tại (Bollen & Lennox, 1991; Diamantopoulos & Winklhofer, 2001). Mỗi chỉ báo được chấm theo ba mức 0 – 1 – 2, kèm hai trạng thái: không áp dụng (KAD) khi chỉ báo không phù hợp với điều kiện của hộ về mặt cấu trúc và thiếu dữ liệu khi không thu được thông tin. Sáu cảnh báo rủi ro F1-F6 (các thực hành có nguy cơ gây hại về an toàn thực phẩm, môi trường hoặc lao động) được báo cáo độc lập, không bị bù trừ bởi điểm miền cao.
Giá trị của công cụ đánh giá cấp trang trại phụ thuộc vào mức độ phù hợp giữa đặc điểm công cụ, bối cảnh sử dụng và cách kết quả được gắn với quyết định của người dùng (Arulnathan & cộng sự., 2020; Coteur & cộng sự, 2020; Marchand & cộng sự, 2014). Vì vậy, nghiên cứu xem xét không chỉ việc V2 tạo ra điểm số, mà cả khả năng cung cấp thông tin cho sàng lọc, xác minh và xác định nội dung hỗ trợ, theo chuỗi: điều kiện/thực hành của hộ → chỉ báo 0–1–2 và trạng thái KAD/thiếu dữ liệu → hồ sơ chỉ báo–miền → cảnh báo rủi ro → tín hiệu cần xác minh → nội dung hỗ trợ cần xem xét.
3. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng thiết kế cắt ngang trên mẫu mới gồm các hộ trồng chè tại Thái Nguyên, khảo sát từ ngày 14/8 – 08/9/2026. Năm địa bàn được chọn có chủ đích để thử nghiệm công cụ trong các bối cảnh khác nhau, không nhằm đại diện thống kê cho toàn tỉnh; hộ trong từng địa bàn được chọn ngẫu nhiên hệ thống. Người trả lời từ 18 tuổi trở lên và trực tiếp tham gia trồng chè.
Trong 164 hộ được khảo sát, 60 hộ (12 hộ ở mỗi địa bàn) được đánh giá lần hai theo kế hoạch định trước, trong cùng ngày, do bốn người đánh giá được phân công chéo thực hiện. Người đánh giá thứ hai cùng quan sát buổi phỏng vấn hoặc cùng tiếp cận bằng chứng, không trao đổi khi chấm và khóa phiếu trước khi xem kết quả lượt chính.
V2 gồm 49 chỉ báo thuộc năm miền: A – điều kiện nền tảng và tự quản lý tối thiểu; B – môi trường và canh tác chè an toàn; C – thu hái, bảo quản tạm và chất lượng nguyên liệu; D – xã hội, lao động và an toàn cấp hộ; E – quản lý kinh tế, thị trường và khả năng chống chịu. Các chỉ báo hợp lệ trong cùng miền có trọng số bằng nhau. Trong 2.940 cặp chỉ báo từ 60 hộ đánh giá kép được phân thành bốn nhóm: số–số, KAD–KAD, KAD-số và thiếu dữ liệu-số; tỷ lệ trùng khớp, mức chênh và kappa có trọng số tuyến tính (Cohen, 1968) chỉ được tính trên các cặp số-số và tính riêng cho từng chỉ báo.
Một miền được coi là đủ dữ liệu khi thỏa mãn đồng thời hai điều kiện (KAD-08): số chỉ báo áp dụng (tổng số chỉ báo của miền trừ số KAD) đạt ít nhất 50% tổng số chỉ báo; và số điểm hợp lệ 0–1–2 đạt ít nhất 80% số chỉ báo áp dụng, đồng thời không thấp hơn 50% tổng số chỉ báo. Khi đó, điểm miền = [Σ điểm hợp lệ/(2 × n_valid)] × 100 (KAD-09), trong đó n_valid là số chỉ báo có điểm 0–1–2; KAD và thiếu dữ liệu không được đưa vào mẫu số. Vì tập chỉ báo áp dụng có thể khác nhau giữa các hộ, độ nhạy được kiểm tra bằng cách so sánh 164 hộ với nhóm 72 hộ có đủ 49 giá trị số. Ngưỡng 80% được xác định từ trước, chỉ để mô tả việc điểm tập trung ở mức 0 hoặc mức 2, không dùng để loại chỉ báo.
4. Kết quả nghiên cứu
4.1. Đặc điểm mẫu và chất lượng dữ liệu
Trong 164 hộ khảo sát, 70,1% người trả lời là chủ hộ. Diện tích chè trung vị là 1,04 ha; 45,1% số hộ đã tham gia tập huấn trong 12 tháng trước thời điểm khảo sát (Bảng 1).
Bảng 1. Một số đặc điểm chính của mẫu nghiên cứu (N = 164)
| Đặc điểm | Kết quả |
| Chủ hộ trực tiếp trả lời | 115 (70,1%) |
| Tuổi | 44,5 ± 9,7 năm |
| Kinh nghiệm trồng chè | 9,5 ± 4,6 năm |
| Diện tích chè | 1,04 ha (IQR: 0,64–1,59) |
| Thương lái/thu gom là kênh chính | 103 (62,8%) |
| Đã tập huấn trong 12 tháng | 74 (45,1%) |
| Đang áp dụng/tham gia chương trình hoặc tiêu chuẩn | 33 (20,1%) |
Nguồn: Kết quả khảo sát và tính toán của tác giả.
Trong tổng số 8.036 ô chỉ báo (164 hộ × 49 chỉ báo), chỉ có 161 ô KAD và ba ô thiếu dữ liệu; 90/164 hộ có ít nhất một KAD và 72 hộ có đủ 49 giá trị số. Cả 49 chỉ báo đều xuất hiện đủ ba mức 0-1-2 và không chỉ báo nào đạt ngưỡng tập trung 80% ở mức 0 hoặc mức 2. Nói cách khác, các chỉ báo ghi nhận được sự khác biệt giữa các hộ thay vì dồn về một mức. Tỷ lệ KAD cao nhất thuộc về chỉ báo D7 (ngăn ngừa người dưới 18 tuổi làm công việc/nguy cơ không phù hợp), ở mức 19,5%. Việc phản ánh được biến thiên thực tế là điều kiện để hồ sơ chẩn đoán được đọc theo mục đích và bối cảnh sử dụng (Marchand & cộng sự, 2014).
4.2. Mức độ nhất quán giữa các lượt đánh giá
Hai lượt đánh giá có mức nhất quán cao (Bảng 2). Trong 2.940 cặp chỉ báo, 2.878 cặp có giá trị số ở cả hai lượt; số còn lại gồm 52 cặp KAD–KAD, 7 cặp KAD–số và 3 cặp thiếu dữ liệu–số. Trên 2.878 cặp số hợp lệ, 88,8% trùng khớp chính xác, 10,5% chênh một mức và 0,8% chênh hai mức. Kappa có trọng số tuyến tính tính được cho cả 49/49 chỉ báo, với trung vị 0,842 (Q1 = 0,817; Q3 = 0,868; IQR = 0,050) và khoảng dao động 0,675–0,948. Chỉ báo có ít cặp hợp lệ nhất là D7, với 44 cặp.
Bảng 2. Chất lượng dữ liệu và mức độ nhất quán giữa các lượt đánh giá
| Chỉ tiêu | Kết quả |
| KAD / thiếu dữ liệu trong mẫu chính | 161 / 3 |
| Hộ đủ 49 giá trị số | 72 |
| Tổng cặp đánh giá kép | 2.940 |
| Hai lượt đều có giá trị số | 2.878 |
| Trùng khớp / chênh 1 mức / chênh 2 mức | 88,8% / 10,5% / 0,8% |
| KAD–KAD / KAD–số / thiếu dữ liệu–số | 52 / 7 / 3 |
| Chỉ báo tính được kappa | 49/49 |
| Kappa Q1 / trung vị / Q3 | 0,817 / 0,842 / 0,868 |
| IQR / khoảng | 0,050 / 0,675–0,948 |
| Ít cặp hợp lệ nhất | D7: 44 cặp |
Nguồn: Kết quả khảo sát và tính toán của tác giả.
Tỷ lệ trùng khớp cao và phân bố kappa khá tập trung cho thấy quy tắc chấm 0–1–2 nhìn chung được áp dụng nhất quán trong đợt thực địa. Điểm cần lưu ý nằm ở khâu nhận diện điều kiện áp dụng: 7 cặp KAD-số, tức một lượt coi chỉ báo không áp dụng trong khi lượt kia vẫn chấm điểm và số cặp hợp lệ khác nhau giữa các chỉ báo cho thấy khâu này cần được chuẩn hóa thêm. Do đó, kết quả nên được hiểu là mức độ nhất quán giữa hai lượt đánh giá theo quy trình thực địa, chưa phải là bằng chứng xác nhận đầy đủ cho công cụ.
4.3. Hồ sơ miền và phân tích độ nhạy
Cả 164 hộ đều đủ dữ liệu để tính điểm ở năm miền. Trung vị điểm chuẩn hóa cao nhất ở miền C (68,8) và thấp nhất ở miền E (50,0); các miền A, B và D có trung vị lần lượt là 57,0; 58,3 và 61,1. Đáng chú ý, dù miền D có nhiều KAD cấu trúc nhất, toàn bộ hộ vẫn đủ điều kiện tính điểm ở miền này (Bảng 3).
Bảng 3. Hồ sơ điểm miền và phân tích độ nhạy
| Miền | KAD / thiếu dữ liệu | Hộ đủ dữ liệu | Trung vị N=164 | Trung vị n=72 |
| A | 27 / 0 | 164/164 | 57,0 | 59,1 |
| B | 18 / 2 | 164/164 | 58,3 | 54,2 |
| C | 0 / 0 | 164/164 | 68,8 | 68,8 |
| D | 113 / 0 | 164/164 | 61,1 | 55,0 |
| E | 3 / 1 | 164/164 | 50,0 | 50,0 |
Nguồn: Kết quả khảo sát và tính toán của tác giả.
Phân tích độ nhạy cho thấy hai miền ổn định: ở nhóm 72 hộ có đủ 49 giá trị số, trung vị miền C vẫn là 68,8 và miền E vẫn là 50,0; ngược lại, trung vị các miền A, B và D thay đổi, kéo theo thay đổi vị trí tương đối giữa ba miền. Như vậy, một số nhận định ở cấp miền phụ thuộc vào tập chỉ báo hợp lệ; vì thế, hồ sơ nên được đọc theo từng miền thay vì dùng để xếp hạng cứng. Xét từ góc độ hỗ trợ, miền A gợi ý cần xem xét thực hành nền tảng và việc ghi chép, lưu giữ thông tin; miền E gợi ý cần xem xét quản lý kinh tế, sản lượng–giá–bên mua, rủi ro và khả năng tiếp cận thị trường. Tuy vậy, điểm thấp chỉ là tín hiệu cần xác minh; bản thân nó không xác định được nguyên nhân hay loại hình hỗ trợ phù hợp.
4.4. Cảnh báo rủi ro
Có 29/164 hộ (17,7%) xuất hiện ít nhất một cảnh báo trong nhóm F1–F6, với tổng cộng 52 lần xuất hiện; trong đó 14 hộ có từ hai cảnh báo trở lên. Cảnh báo xuất hiện nhiều nhất là F2 (thu hái chưa đủ thời gian cách ly), với 7,9% số hộ, tiếp đến là F4 (xả thải hóa chất gây nguy cơ ô nhiễm) với 6,7% (Bảng 4).
Bảng 4. Phân bố các cảnh báo rủi ro F1–F6
| Cảnh báo | Nội dung | Có rủi ro |
| F1 | Sử dụng thuốc cấm/không rõ nguồn gốc | 8/164 (4,9%) |
| F2 | Thu hái chưa đủ thời gian cách ly | 13/164 (7,9%) |
| F3 | Dùng vật chứa bẩn/độc hại cho chè búp | 8/164 (4,9%) |
| F4 | Xả thải hóa chất gây nguy cơ ô nhiễm | 11/164 (6,7%) |
| F5 | Giao việc không phù hợp/có nguy cơ cho người dưới 18 tuổi | 5/164 (3,0%) |
| F6 | Bán lẫn chè nghi không an toàn | 7/164 (4,3%) |
Các cảnh báo tạo thành một lớp thông tin riêng, vì hộ có điểm miền cao vẫn có thể mang tín hiệu rủi ro. Theo tác giả, vốn tập trung phát triển công cụ, kết quả trên mẫu hộ mới bổ sung bằng chứng rằng, V2 có thể được dùng để tổ chức thông tin trước khi ra quyết định hỗ trợ, phù hợp với quan điểm rằng công cụ cấp trang trại cần được lựa chọn theo mục đích sử dụng và cần gắn kết quả đánh giá với quyết định quản lý, thay vì chỉ dừng ở mô tả hay một chỉ số tổng hợp cố định (Coteur & cộng sự, 2020; Marchand & cộng sự, 2014).
4.5. Đánh giá chung: ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân
Về ưu điểm, công cụ (1) Tạo ra dữ liệu sử dụng được trên toàn mẫu, với chỉ ba ô thiếu dữ liệu trong 8.036 ô chỉ báo; (2) Có quy tắc chấm được áp dụng tương đối nhất quán giữa hai lượt (88,8% trùng khớp chính xác; trung vị kappa 0,842); (3) Tạo được hồ sơ đa lớp, tách riêng tín hiệu về nội dung hỗ trợ với tín hiệu rủi ro cần xác minh.
Về hạn chế, khâu nhận diện điều kiện áp dụng chưa hoàn toàn thống nhất (7 cặp KAD–số); một số nhận định ở cấp miền (A, B và D) phụ thuộc vào tập chỉ báo hợp lệ; và đánh giá kép chưa tách hoàn toàn sai khác giữa người chấm khỏi khác biệt trong tiếp cận bằng chứng. Nguyên nhân chủ yếu là tập chỉ báo áp dụng khác nhau giữa các hộ (90/164 hộ có ít nhất một KAD, riêng miền D có 113 KAD), cách nhận diện KAD chưa được chuẩn hóa đầy đủ, và dữ liệu chưa lưu biến phân biệt hai hình thức đánh giá kép.
5. Một số giải pháp
Đánh giá trên 164 hộ trồng chè tại Thái Nguyên, trong đó 60 hộ được đánh giá kép, cho thấy V2 vận hành được ở cả ba thuộc tính được xem xét. Thứ nhất, công cụ tạo ra dữ liệu sử dụng được: toàn bộ 164 hộ đủ dữ liệu để tính điểm ở năm miền. Thứ hai, quy tắc chấm được áp dụng nhất quán: 88,8% trong số 2.878 cặp số hợp lệ trùng khớp chính xác và cả 49 chỉ báo đều tính được kappa, với trung vị 0,842. Thứ ba, công cụ tạo được hồ sơ đa lớp: miền C (trung vị 68,8) và miền E (50,0) ổn định trong phân tích độ nhạy, còn các miền A, B và D nhạy hơn với tập chỉ báo hợp lệ; 29/164 hộ xuất hiện ít nhất một cảnh báo rủi ro cần được xác minh thêm. Tuy vậy, kết quả chưa đủ cơ sở để xác nhận đầy đủ công cụ hay suy rộng cho toàn tỉnh.
Từ các kết quả trên, bài viết đề xuất năm nhóm giải pháp cho các đơn vị, cán bộ trực tiếp hỗ trợ hộ trồng chè như hệ thống khuyến nông và các chương trình/dự án hỗ trợ sản xuất.
Một là, áp dụng quy trình hai bước “sàng lọc – xác minh” trong lựa chọn đối tượng và nội dung hỗ trợ. V2 tạo được dữ liệu đủ để tính điểm cho toàn bộ 164 hộ, nhưng điểm thấp chỉ là tín hiệu cần xác minh, không tự xác định nguyên nhân hay loại hình hỗ trợ phù hợp. Vì vậy, ở bước thứ nhất, cán bộ khuyến nông hoặc đơn vị triển khai dự án dùng V2 để khoanh vùng những hộ và nội dung cần quan tâm; ở bước thứ hai, cán bộ xác minh trực tiếp tại hộ, đối chiếu với bằng chứng thực tế trước khi ra quyết định hỗ trợ. Kết quả V2 không nên được dùng làm căn cứ duy nhất để phân bổ nguồn lực hay xếp loại hộ.
Hai là, phân luồng đầu ra của công cụ theo hồ sơ đa lớp. Luồng thứ nhất dùng hồ sơ chỉ báo/miền để xác định nội dung hỗ trợ: chẳng hạn, với hộ có điểm miền A thấp, nội dung cần xem xét là thực hành nền tảng và việc ghi chép, lưu giữ thông tin; với hộ có điểm miền E thấp, cần xem xét quản lý kinh tế, sản lượng–giá–bên mua, rủi ro và khả năng tiếp cận thị trường. Luồng thứ hai chuyển các cảnh báo F1–F6 sang tuyến xác minh rủi ro riêng, không để điểm miền cao che lấp tín hiệu rủi ro. Trong tuyến này, những hộ có từ hai cảnh báo trở lên (14 hộ trong mẫu) có thể được ưu tiên xác minh sớm; hai cảnh báo xuất hiện nhiều nhất là F2 (7,9%) và F4 (6,7 %) gợi ý cần chú trọng xác minh thời gian cách ly trước thu hái và thực hành xả thải hóa chất. Các cảnh báo F5 và F6 cần được xử lý theo quy trình phù hợp với tính chất từng loại rủi ro.
Ba là, đọc hồ sơ theo từng miền thay vì xếp hạng bằng điểm tổng hợp. Do trung vị các miền A, B và D thay đổi theo tập chỉ báo hợp lệ, đơn vị sử dụng kết quả không nên cộng gộp điểm các miền thành một chỉ số chung hay xếp hạng cứng giữa các hộ. Báo cáo nên trình bày đồng thời điểm từng miền, số KAD, thiếu dữ liệu và các cảnh báo rủi ro để người ra quyết định hiểu đúng phạm vi của thông tin.
Bốn là, chuẩn hóa cách nhận diện KAD và nâng cao năng lực người đánh giá. Từ thực tế 7 cặp KAD–số, cần xây dựng hướng dẫn nhận diện KAD kèm ví dụ cụ thể cho từng chỉ báo, đặc biệt với các chỉ báo có tỷ lệ KAD cao như D7; tổ chức tập huấn lại người đánh giá trước mỗi đợt; duy trì đánh giá kép trên một phần mẫu để kiểm soát sai khác; đồng thời lưu biến ghi nhận hình thức đánh giá kép để các đợt sau có thể tách biệt sai khác giữa người chấm với khác biệt trong quá trình tiếp cận bằng chứng.
Năm là, mở rộng phạm vi áp dụng theo lộ trình thí điểm có kiểm soát. Do mẫu không đại diện thống kê toàn tỉnh và độ ổn định qua thời gian chưa được kiểm định, việc áp dụng V2 trên phạm vi rộng hơn nên được thực hiện từng bước. Trong giai đoạn thí điểm, cần đánh giá chi phí triển khai, giá trị của thông tin V2 đối với chất lượng quyết định hỗ trợ và độ ổn định của kết quả qua các lần đánh giá lặp lại. Kết quả thí điểm là căn cứ để nhân rộng hay điều chỉnh công cụ.
Tài liệu tham khảo:
Arulnathan, V., Heidari, M. D., Doyon, M., Li, E., & Pelletier, N. (2020). Farm-level decision support tools: A review of methodological choices and their consistency with principles of sustainability assessment. Journal of Cleaner Production, 256, Article 120410.
Bollen, K. A., & Lennox, R. (1991). Conventional wisdom on measurement: A structural equation perspective. Psychological Bulletin, 110(2), 305-314.
Cohen, J. (1968). Weighted kappa: Nominal scale agreement with provision for scaled disagreement or partial credit. Psychological Bulletin, 70(4), 213–220.
Coteur, I., Wustenberghs, H., Debruyne, L., Lauwers, L., & Marchand, F. (2020). How do current sustainability assessment tools support farmers’ strategic decision making? Ecological Indicators, 114, Article 106298.
Diamantopoulos, A., & Winklhofer, H. M. (2001). Index construction with formative indicators: An alternative to scale development. Journal of Marketing Research, 38(2), 269-277.
Marchand, F. et al. (2014). Key characteristics for tool choice in indicator-based sustainability assessment at farm level. Ecology and Society, 19(3), Article 46.
ul Haq, S., & Boz, I. (2018). Developing a set of indicators to measure sustainability of tea cultivating farms in Rize Province, Turkey. Ecological Indicators, 95, 219-232.
ul Haq, S., & Boz, I. (2020). Measuring environmental, economic, and social sustainability index of tea farms in Rize Province, Turkey. Environment, Development and Sustainability, 22(3), 2545-2567.



