Thành ủy TP. Hồ Chí Minh lãnh đạo xây dựng chính quyền địa phương trong bối cảnh mới

The leadership of the Ho Chi Minh City Party Committee in building local government in the new context

ThS. Nguyễn Thị Kim Nguyên
Ban Nghiên cứu Phát triển TP. Hồ Chí Minh
Email: nguyenthikimnguyen@gmail.com

(Quanlynhanuoc.vn) – Sau khi sáp nhập TP. Hồ Chí Minh, tỉnh Bình Dương, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, Thành ủy TP. Hồ Chí Minh đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, gắn với việc sắp xếp, tổ chức bộ máy; kiện toàn đội ngũ cán bộ; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; cải cách hành chính và chuyển đổi số. Sau một năm vận hành, mô hình mới bước đầu phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tạo chuyển biến trong phương thức phục vụ người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra những vấn đề cần tiếp tục giải quyết. Từ thực tiễn lãnh đạo, chỉ đạo của Thành ủy TP. Hồ Chí Minh: bài viết phân tích những kết quả, nguyên nhân và khái quát một số kinh nghiệm trong lãnh đạo xây dựng chính quyền địa phương trong bối cảnh mới.

Từ khóa: Thành ủy TP. Hồ Chí Minh; chính quyền địa phương hai cấp; xây dựng chính quyền; phân cấp, phân quyền; cải cách hành chính.

Abstract: Following the merger of Ho Chi Minh City, Binh Duong Province, and Ba Ria-Vung Tau Province, the Ho Chi Minh City Party Committee has focused on leading and directing the implementation of a two-tier local government model, in conjunction with reorganizing the administrative structure, strengthening the cadre workforce, promoting decentralization and devolution of authority, advancing administrative reform, and driving digital transformation. After one year of operation, the new model has begun to demonstrate its effectiveness, contributing to enhanced efficiency and effectiveness in state administration and bringing about positive changes in the way services are provided to citizens and businesses. However, practical experience has also highlighted issues that require further resolution. Drawing on the practical leadership and guidance of the Ho Chi Minh City Party Committee, this article analyzes the results, underlying causes, and summarizes key lessons learned in leading the development of local government in this new context.

Keywords: Ho Chi Minh City Party Committee; two-tier local government; local government building; decentralization and delegation of authority; administrative reform.

1. Đặt vấn đề

Đổi mới, sắp xếp, tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả là chủ trương lớn, nhất quán của Đảng, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong tiến trình đó, việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp không đơn thuần là sự thay đổi về tổ chức hành chính, mà còn là bước chuyển căn bản trong phương thức quản trị địa phương, phân định thẩm quyền, phân bổ nguồn lực và tổ chức cung ứng dịch vụ công. Yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị và phục vụ, phát huy tính chủ động, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương, nhất là cấp cơ sở.

Đối với TP. Hồ Chí Minh, quá trình đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Sau sáp nhập TP. Hồ Chí Minh, tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (Ủy Thường vụ Quốc hội, 2025). Hồ Chí Minh có quy mô dân số hơn 14 triệu người, diện tích tự nhiên 6.772,65 km², với 168 đơn vị hành chính cấp xã, gồm xã, phường và đặc khu (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026). Không gian phát triển mới với quy mô lớn, tính chất địa bàn đa dạng, sự khác biệt về điều kiện kinh tế – xã hội và yêu cầu quản lý đặt ra đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo của cấp ủy, phương thức quản lý, điều hành của chính quyền và cơ chế phối hợp trong toàn hệ thống chính trị.

2. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo

Trước yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương, Thành ủy TP. Hồ Chí Minh xác định việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, có phạm vi tác động rộng, liên quan trực tiếp đến tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ, phương thức quản lý nhà nước và đời sống của Nhân dân. Vì vậy, công tác lãnh đạo, chỉ đạo được tiến hành đồng bộ, toàn diện, có trọng tâm, trọng điểm, bảo đảm sự thống nhất trong toàn Đảng bộ và hệ thống chính trị của Thành phố.

Một là, tập trung lãnh đạo công tác chính trị, tư tưởng, tuyên truyền, tạo sự thống nhất về nhận thức và đồng thuận trong quá trình tổ chức thực hiện.

Thành ủy, Ban Thường vụ Thành ủy xác định công tác chính trị, tư tưởng là khâu quan trọng nhằm tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động của cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức và Nhân dân về mục tiêu, ý nghĩa, yêu cầu của việc sắp xếp tổ chức bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Trên cơ sở đó, Thành phố tổ chức học tập, quán triệt trực tuyến đến các đảng bộ trực thuộc, cơ quan, sở, ngành với 117 điểm cầu (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026); đồng thời chỉ đạo các cơ quan báo chí tăng cường tuyên truyền trên cả phương tiện truyền thông truyền thống và các nền tảng số.

Với sự tham gia của hơn 60 cơ quan báo chí của Thành phố và Trung ương đóng trên địa bàn, hơn 10.700 sản phẩm báo chí đã được đăng tải nhằm tuyên truyền về chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Thành phố cũng đã ban hành hơn 60 hướng dẫn tuyên truyền, định hướng theo chuyên đề; tổ chức 7.175 cuộc thông tin, tuyên truyền và hơn 245 cuộc thi tìm hiểu pháp luật (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026). Nội dung, phương thức tuyên truyền được đổi mới theo hướng ngắn gọn, dễ tiếp cận, kết hợp giữa hội nghị, sinh hoạt chuyên đề, đối thoại trực tiếp với các sản phẩm truyền thông số như infographic, motion graphic, video và các nội dung trên nền tảng mạng xã hội chính thức.

Thành ủy chỉ đạo các cấp ủy thường xuyên nắm bắt tình hình tư tưởng, dư luận xã hội, chủ động phát hiện, xử lý những vấn đề phát sinh, nhất là các thông tin sai lệch, xuyên tạc về chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy. Qua đó, góp phần tạo sự đồng thuận, củng cố niềm tin, hạn chế những tác động tiêu cực đến tâm lý của cán bộ, công chức và nhân dân trong quá trình chuyển đổi mô hình tổ chức và hoạt động của chính quyền.

Hai là, tập trung lãnh đạo cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước; hoàn thiện cơ chế, chính sách và tổ chức thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp phù hợp với đặc điểm của Thành phố.

Bám sát các nghị quyết, kết luận, chỉ đạo của Trung ương, Thành ủy, Ban Thường vụ Thành ủy đã chủ động cụ thể hóa thành các chương trình, kế hoạch và văn bản lãnh đạo, chỉ đạo phù hợp với điều kiện thực tiễn sau sáp nhập. Từ tháng 7/2025, Thành ủy, Ban Thường vụ Thành ủy đã ban hành 61 văn bản; Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân Thành phố ban hành 153 văn bản quy phạm pháp luật, gồm 91 nghị quyết và 62 quyết định (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026), nhằm cụ thể hóa các quy định về tổ chức bộ máy, phân cấp, ủy quyền, bố trí cán bộ, bảo đảm cơ sở vật chất, tài chính và tổ chức vận hành mô hình mới.

Cùng với đó, Thành ủy chỉ đạo các tổ chức, cơ quan, đơn vị sau khi thành lập khẩn trương xây dựng quy định về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, quy chế làm việc, phân công nhiệm vụ và chương trình công tác. Nguyên tắc phân công, phối hợp được cụ thể hóa theo phương châm “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả”, bảo đảm không chồng chéo, không bỏ sót chức năng, nhiệm vụ, duy trì sự lãnh đạo thống nhất, liên tục từ Thành phố đến cơ sở.

Đặc biệt, Thành ủy chú trọng lãnh đạo việc sắp xếp tổ chức bộ máy gắn với đổi mới phương thức quản trị địa phương. Việc tổ chức lại các cơ quan chuyên môn, đơn vị sự nghiệp và đơn vị hành chính cấp xã không chỉ nhằm giảm đầu mối, giảm tầng nấc trung gian mà còn hướng tới nâng cao chất lượng thực thi công vụ, tăng cường tính chủ động và trách nhiệm của chính quyền cơ sở. Đây là sự chuyển đổi từ tư duy tổ chức bộ máy theo hướng quản lý sang tư duy tổ chức bộ máy gắn với yêu cầu thực hiện chức năng, nhiệm vụ và chất lượng phục vụ.

Ba là, lãnh đạo đồng bộ công tác sắp xếp, tổ chức bộ máy với việc kiện toàn, bố trí, sử dụng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ.

Nhận thức đội ngũ cán bộ là nhân tố trực tiếp quyết định hiệu quả vận hành mô hình chính quyền mới, Thành ủy, Ban Thường vụ Thành ủy tập trung lãnh đạo công tác rà soát, đánh giá, bố trí, điều động, luân chuyển và kiện toàn cán bộ, công chức, viên chức trên cơ sở tiêu chuẩn, điều kiện, vị trí việc làm và yêu cầu nhiệm vụ. Việc sắp xếp cán bộ được gắn với yêu cầu bảo đảm tính liên tục trong hoạt động của cơ quan, đơn vị, phát huy năng lực, sở trường của từng cá nhân và khắc phục tình trạng thừa, thiếu nhân lực cục bộ.

Một điểm nhấn trong công tác lãnh đạo là việc ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 14/4/2026 về nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở. Thành ủy đồng thời chỉ đạo xây dựng đề án vị trí việc làm, tăng cường điều động, biệt phái cán bộ có chuyên môn từ các sở, ngành về hỗ trợ cấp xã; tổ chức đào tạo, bồi dưỡng kiến thức quản lý nhà nước, kỹ năng chuyên môn, nghiệp vụ và năng lực số. Các chính sách hỗ trợ đối với cán bộ, công chức, viên chức chịu tác động của quá trình sắp xếp cũng được quan tâm ban hành, góp phần ổn định tư tưởng, tạo động lực và bảo đảm an sinh.

Bốn là, lãnh đạo đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách hành chính và chuyển đổi số, lấy hiệu quả phục vụ người dân, doanh nghiệp làm thước đo.

Thành ủy tập trung lãnh đạo chính quyền Thành phố rà soát, cụ thể hóa các quy định của Trung ương về phân cấp, phân quyền và phân định thẩm quyền; xác định rõ trách nhiệm giữa cấp Thành phố, các sở, ngành và chính quyền cấp xã. Việc phân cấp, ủy quyền được triển khai trên nhiều lĩnh vực, hướng đến việc giảm khâu trung gian, rút ngắn thời gian xử lý công việc và tăng tính chủ động cho chính quyền cơ sở.

Cùng với phân cấp, phân quyền, Thành ủy chỉ đạo đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin và xây dựng chính quyền số. Việc số hóa quy trình xử lý công việc, quản lý văn bản điện tử, kết nối cơ sở dữ liệu và mở rộng cung cấp dịch vụ công trực tuyến được xác định là những nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành. Thành phố từng bước triển khai việc tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính không phụ thuộc vào địa giới hành chính, tạo điều kiện thuận lợi để người dân và doanh nghiệp tiếp cận các dịch vụ công.

Năm là, tăng cường kiểm tra, giám sát, khảo sát thực tiễn, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong quá trình vận hành.

Thành ủy, Ban Thường vụ Thành ủy xác định kiểm tra, giám sát là phương thức quan trọng để bảo đảm các chủ trương, quyết định được thực hiện nghiêm túc, thống nhất và hiệu quả. Ban Thường vụ Thành ủy thành lập 19 tổ công tác giám sát, trực tiếp nắm tình hình tại các tổ chức đảng trực thuộc và 168 xã, phường, đặc khu (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026); đồng thời, tổ chức khảo sát, kiểm tra việc thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến tổ chức bộ máy, công tác cán bộ, hoạt động của chính quyền và các tổ chức trong hệ thống chính trị ở cơ sở.

Thông qua hoạt động giám sát, Thành phố đã rà soát 5 nhóm vấn đề với 337 nội dung cụ thể còn khó khăn, vướng mắc, tập trung vào thể chế, pháp lý và phân cấp, phân quyền; trụ sở, cơ sở vật chất và chuyển đổi số; tổ chức bộ máy, cán bộ, nhân lực; quy hoạch, đất đai, môi trường, tài chính, tài sản; công tác xây dựng Đảng, đoàn thể và chăm lo đời sống Nhân dân (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026). Trên cơ sở đó, Ban Thường vụ Thành ủy chỉ đạo các cơ quan chức năng xác định rõ trách nhiệm, xây dựng lộ trình và giải pháp khắc phục, bảo đảm quá trình vận hành mô hình mới được điều chỉnh kịp thời, phù hợp với thực tiễn.

3. Những kết quả đạt được và hạn chế, nguyên nhân

3.1. Những kết quả đạt được

Thứ nhất, tổ chức bộ máy chính quyền địa phương được sắp xếp tinh gọn, từng bước kiện toàn, bảo đảm hoạt động ổn định, thông suốt.

Sau một năm triển khai, TP. Hồ Chí Minh đã cơ bản hoàn thành việc sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và đơn vị hành chính theo mô hình mới. Số lượng đơn vị hành chính cấp xã giảm từ 441 xuống còn 168 đơn vị, tương ứng giảm 64,9% (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026). Việc sắp xếp được triển khai đồng bộ giữa tổ chức đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội, bảo đảm vai trò lãnh đạo toàn diện của Đảng, không làm gián đoạn hoạt động của hệ thống chính trị.

Ở khối chính quyền Thành phố, số cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân Thành phố giảm từ 43 xuống còn 16 cơ quan; đồng thời, nhiều đơn vị sự nghiệp công lập và tổ chức bên trong được sắp xếp, tổ chức lại (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026). Ở cấp xã, các cơ quan chuyên môn được kiện toàn theo hướng tinh gọn, tập trung vào những lĩnh vực quản lý thiết yếu, gắn với yêu cầu thực hiện nhiệm vụ của chính quyền cơ sở.

Điểm đáng ghi nhận là mặc dù phạm vi địa bàn, quy mô dân số và khối lượng công việc tăng lên đáng kể sau hợp nhất, bộ máy chính quyền mới vẫn cơ bản duy trì được hoạt động liên tục. Các dịch vụ công thiết yếu như giáo dục, y tế, vệ sinh môi trường, văn hóa, thể thao và giải quyết thủ tục hành chính được bảo đảm, không bị gián đoạn đáng kể. Các trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã từng bước ổn định, góp phần đưa hoạt động của chính quyền đến gần người dân hơn.

Kết quả này cho thấy việc sắp xếp, tổ chức bộ máy đã bước đầu chuyển từ yêu cầu giảm đầu mối hành chính sang mục tiêu nâng cao chất lượng hoạt động, tăng cường tính trực tiếp giữa chính quyền và người dân, đồng thời phát huy vai trò của cấp cơ sở trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh tại địa bàn.

Thứ hai, công tác phân cấp, phân quyền từng bước được đẩy mạnh, góp phần nâng cao tính chủ động và trách nhiệm của chính quyền cơ sở.

Một trong những chuyển biến quan trọng của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là sự thay đổi trong việc phân định thẩm quyền và tổ chức thực hiện nhiệm vụ giữa các cấp chính quyền. Thành phố đã tập trung rà soát, cụ thể hóa các nhiệm vụ được Trung ương phân cấp, phân quyền, đồng thời thực hiện phân cấp, ủy quyền trên 9 lĩnh vực với khoảng 410 nhiệm vụ (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026).

Việc tăng cường phân cấp, phân quyền đã góp phần giảm khâu trung gian, hạn chế tình trạng hồ sơ phải chuyển qua nhiều cấp, nhiều cơ quan, rút ngắn thời gian xử lý công việc và nâng cao trách nhiệm của cơ quan thực thi. Chính quyền cấp xã từng bước chuyển từ vị trí chủ yếu tiếp nhận, xử lý các công việc hành chính thông thường sang chủ động hơn trong việc quản lý, điều hành và giải quyết các vấn đề kinh tế – xã hội trên địa bàn.

Đặc biệt, trong điều kiện địa bàn sau hợp nhất có sự đa dạng về đô thị, nông thôn và hải đảo, việc tăng cường phân cấp, phân quyền tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động vận dụng các giải pháp phù hợp với đặc điểm từng địa phương, phát huy lợi thế và giải quyết kịp thời những vấn đề dân sinh. Đây là biểu hiện quan trọng của quá trình đổi mới quản trị địa phương theo hướng tăng cường trách nhiệm, tính tự chủ và khả năng phản ứng của chính quyền cơ sở.

Thứ ba, cải cách hành chính và chuyển đổi số có chuyển biến tích cực; chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp từng bước được nâng cao.

Thành phố đã đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, rà soát, cắt giảm và đơn giản hóa 441 thủ tục hành chính, trong đó có 435 thủ tục liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026). Tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn đạt trên 99,5%; tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt trên 88%; mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp đạt trên 96% (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026). Thành phố đã công bố và vận hành các thủ tục hành chính đủ điều kiện thực hiện không phụ thuộc vào địa giới hành chính, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp trong việc tiếp cận và sử dụng dịch vụ công.

Chuyển đổi số được triển khai gắn với yêu cầu đổi mới phương thức quản lý, điều hành. Thành phố đã hoàn thành số hóa 15,4 triệu dữ liệu hộ tịch; đồng bộ 99,5% dữ liệu bảo hiểm xã hội; kết nối 5,7 triệu dữ liệu đất đai với cơ sở dữ liệu quốc gia; triển khai ký số và xử lý văn bản điện tử tại 187 cơ quan, đơn vị (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026). Việc mở rộng dịch vụ công trực tuyến, tiếp nhận hồ sơ không phụ thuộc vào địa giới hành chính và ứng dụng nền tảng số trong xử lý công việc đã góp phần giảm thời gian và chi phí thực hiện thủ tục hành chính, đồng thời tăng tính công khai, minh bạch trong hoạt động của chính quyền.

Những kết quả trên phản ánh sự chuyển biến bước đầu từ nền hành chính thiên về quản lý sang nền hành chính phục vụ, trong đó chất lượng giải quyết công việc và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp ngày càng được chú trọng. Đồng thời, đây cũng là nền tảng để Thành phố tiếp tục xây dựng chính quyền số, nâng cao năng lực quản trị và khả năng điều hành trong không gian phát triển mới.

Thứ tư, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức từng bước được kiện toàn; chất lượng thực thi công vụ có chuyển biến.

Thành ủy đã tập trung lãnh đạo rà soát, đánh giá, bố trí, sắp xếp đội ngũ cán bộ theo vị trí việc làm và yêu cầu nhiệm vụ; đồng thời tăng cường điều động, biệt phái cán bộ có chuyên môn từ các sở, ngành để hỗ trợ cấp xã. Thành phố đã giải quyết 816/1.052 trường hợp công chức đang thừa và 640/935 trường hợp công chức đang thiếu; biệt phái 479 công chức và điều động 821 công chức thuộc các lĩnh vực chuyên môn để hỗ trợ cơ sở (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026).

Công tác đào tạo, bồi dưỡng được triển khai với nội dung ngày càng thiết thực, chú trọng đến kỹ năng quản lý nhà nước, quản trị công, nghiệp vụ chuyên ngành, công nghệ thông tin, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo. Trong một năm, Thành phố đã tổ chức tập huấn cho hơn 10.000 cán bộ, công chức, viên chức; đồng thời triển khai nhiều lớp bồi dưỡng chuyên sâu nhằm hỗ trợ cán bộ thích ứng với yêu cầu công việc trong mô hình mới (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026).

Cùng với đó, các chính sách hỗ trợ cán bộ, công chức, viên chức chịu tác động từ quá trình sắp xếp được quan tâm thực hiện. Việc giải quyết chế độ, chính sách cho 6.332 trường hợp nghỉ hưu trước tuổi, nghỉ thôi việc theo quy định, với tổng kinh phí hơn 6.094 tỷ đồng, góp phần bảo đảm quyền lợi, ổn định tư tưởng và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình kiện toàn tổ chức bộ máy (Thành ủy TP. Hồ Chí Minh, 2026).

Thứ năm, hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước được nâng lên, tạo động lực khai thác không gian và nguồn lực phát triển mới.

Việc hợp nhất ba địa phương và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã mở ra không gian phát triển mới, tạo điều kiện kết nối các vùng kinh tế, hệ thống hạ tầng, chuỗi sản xuất và thị trường. Trên cơ sở đó, Thành phố có thêm điều kiện để phát huy lợi thế tổng hợp về kinh tế, tài chính, công nghiệp, thương mại, dịch vụ, khoa học – công nghệ và kinh tế biển.

Cùng với những chuyển biến về tổ chức và quản trị, tình hình kinh tế – xã hội của Thành phố tiếp tục đạt được những kết quả tích cực; thu ngân sách, thu hút đầu tư, giải ngân vốn đầu tư công và hoạt động thương mại, dịch vụ đều có chuyển biến tích cực. Thành phố chủ động xác định mục tiêu tăng trưởng GRDP từ 10% trở lên, gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế và phát huy vai trò động lực của khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo.

3.2. Những hạn chế và nguyên nhân

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại TP. Hồ Chí Minh vẫn còn một số hạn chế, bất cập.

Trước hết, việc kiện toàn tổ chức bộ máy và bố trí nhân lực ở một số địa phương cấp xã chưa thật sự đồng bộ. Một số vị trí lãnh đạo cấp phòng và vị trí việc làm còn chậm được kiện toàn; tình trạng thiếu cán bộ có chuyên môn sâu trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, tài chính – kế toán, đất đai, xây dựng, giao thông, y tế và công tác xây dựng Đảng vẫn còn tồn tại. Năng lực thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ chưa đồng đều; một bộ phận cán bộ còn lúng túng trong việc thích ứng với quy trình và phương thức làm việc mới.

Thứ hai, khối lượng công việc được chuyển giao về cấp xã tăng nhanh chóng, trong khi định mức biên chế và điều kiện bảo đảm chưa hoàn toàn tương xứng với quy mô dân số, diện tích, tính chất địa bàn và đặc điểm quản lý của từng đơn vị. Một số địa bàn đông dân cư có số lượng hồ sơ và tổ chức đảng, đảng viên lớn phải đối mặt với áp lực công việc cao, ảnh hưởng nhất định đến tính chủ động và chất lượng thực thi nhiệm vụ.

Thứ ba, cơ sở vật chất và điều kiện làm việc ở một số địa phương chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu. Sau khi sắp xếp, một số trụ sở phải bố trí phân tán tại nhiều địa điểm, ảnh hưởng đến công tác phối hợp giữa các bộ phận và việc giao dịch của người dân. Hoạt động của một số trung tâm phục vụ hành chính công, trung tâm cung ứng dịch vụ công cấp xã còn gặp khó khăn, chưa phát huy đầy đủ chức năng, nhiệm vụ.

Thứ tư, hạ tầng công nghệ thông tin, nền tảng số và dữ liệu dùng chung chưa thực sự đồng bộ. Một số phần mềm giải quyết thủ tục hành chính còn trong quá trình hoàn thiện; việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các ngành, các cấp chưa thông suốt; một số hệ thống của bộ, ngành chưa ổn định, gây khó khăn trong việc tiếp nhận, xử lý, theo dõi và tổng hợp hồ sơ. Điều này cho thấy chuyển đổi số tuy đã đạt được những kết quả bước đầu nhưng chưa hoàn toàn trở thành nền tảng vận hành thống nhất của toàn bộ hệ thống chính quyền địa phương.

Thứ năm, một số quy định pháp luật và hướng dẫn thực hiện trong các lĩnh vực đất đai, nhà ở, đầu tư công, quản lý tài sản công và tài chính – ngân sách cần tiếp tục được rà soát, điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn sau sắp xếp. Năng lực tham mưu pháp lý ở cấp cơ sở còn hạn chế, trong khi yêu cầu giải quyết các vấn đề phát sinh ngày càng phức tạp.

Những hạn chế trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan.

Về nguyên nhân khách quan, việc sáp nhập ba địa phương và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp là một quá trình chuyển đổi lớn, diễn ra trong thời gian tương đối ngắn, tác động trên phạm vi rộng và ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực quản lý. Quy mô địa bàn, dân số, điều kiện kinh tế – xã hội và đặc điểm quản lý giữa các đơn vị hành chính có sự khác biệt đáng kể. Trong khi đó, việc điều chỉnh thể chế, bố trí nhân lực, cơ sở vật chất và hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin chưa thể được thực hiện đồng bộ ngay từ đầu. Khối lượng công việc gia tăng trong khi nguồn lực và điều kiện bảo đảm chưa được bổ sung kịp thời đã tạo áp lực lớn lên chính quyền cấp xã.

Về nguyên nhân chủ quan, ở một số địa phương, công tác phân công, phối hợp giữa các bộ phận chưa thật sự rõ ràng; việc nắm bắt, dự báo những vấn đề phát sinh trong quá trình vận hành đôi khi chưa kịp thời. Công tác đào tạo, bồi dưỡng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu chuyên môn sâu của một số lĩnh vực mới được phân cấp; năng lực thích ứng với phương thức quản trị và quy trình làm việc mới của một bộ phận cán bộ còn hạn chế. Việc rà soát, hoàn thiện quy trình nội bộ, kết nối dữ liệu và khai thác hiệu quả các nền tảng số ở một số đơn vị chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.

4. Một số kinh nghiệm rút ra

Từ thực tiễn Thành ủy TP. Hồ Chí Minh lãnh đạo xây dựng và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, có thể khái quát một số kinh nghiệm chủ yếu sau:

Một là, bảo đảm sự lãnh đạo tập trung, thống nhất, xuyên suốt của cấp ủy, phát huy vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu trong toàn bộ quá trình xây dựng chính quyền địa phương.

Đây là kinh nghiệm có ý nghĩa quyết định, bởi việc xây dựng chính quyền địa phương trong bối cảnh đổi mới tổ chức bộ máy là nhiệm vụ chính trị có phạm vi tác động rộng, liên quan đến nhiều tổ chức, cơ quan, đơn vị và trực tiếp ảnh hưởng đến quyền lợi của cán bộ, công chức, viên chức và nhân dân. Thực tiễn TP. Hồ Chí Minh cho thấy, khi cấp ủy lãnh đạo tập trung, thống nhất, xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân thì quá trình sắp xếp, kiện toàn và vận hành mô hình mới có thể được triển khai đồng bộ, hạn chế tình trạng lúng túng, thiếu thống nhất.

Sự lãnh đạo của cấp ủy cần được thể hiện không chỉ ở việc ban hành chủ trương, nghị quyết, kết luận mà còn ở năng lực cụ thể hóa, tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát và xử lý các vấn đề phát sinh. Trong đó, người đứng đầu phải thực sự nêu cao tinh thần trách nhiệm, quyết đoán, chủ động, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; trực tiếp chỉ đạo giải quyết những vấn đề khó, phức tạp, liên ngành, liên địa bàn. Đồng thời, phải bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa cấp ủy với chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội, tạo thành sức mạnh tổng hợp trong quá trình tổ chức thực hiện.

Hai là, cụ thể hóa chủ trương của Trung ương phải xuất phát từ thực tiễn địa phương, bảo đảm đồng bộ giữa đổi mới tổ chức bộ máy với việc hoàn thiện thể chế và phương thức quản trị.

Một trong những yêu cầu quan trọng của việc xây dựng chính quyền địa phương là không được máy móc, rập khuôn trong tổ chức thực hiện, mà phải căn cứ vào đặc điểm dân số, diện tích, điều kiện kinh tế – xã hội, tính chất địa bàn và yêu cầu quản lý của từng địa phương. Thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, sau hợp nhất ba địa phương, sự khác biệt giữa khu vực đô thị, nông thôn và hải đảo đặt ra yêu cầu về một cách thức tổ chức và điều hành linh hoạt, phù hợp.

Vì vậy, việc cụ thể hóa chủ trương, chính sách của Trung ương cần được tiến hành chủ động, kịp thời, đồng bộ, gắn với việc rà soát chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và quy trình phối hợp giữa các cơ quan. Đặc biệt, cần chú trọng phân định rõ trách nhiệm và thẩm quyền của từng cấp, từng cơ quan, tránh chồng chéo hoặc bỏ sót nhiệm vụ. Quá trình hoàn thiện thể chế cần gắn với tổng kết thực tiễn, thường xuyên rà soát các quy định không còn phù hợp để kiến nghị sửa đổi, bổ sung. Qua đó, tạo lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, minh bạch, khả thi, bảo đảm chính quyền địa phương hoạt động thông suốt và hiệu quả.

Ba là, gắn việc sắp xếp, tổ chức bộ máy với việc xây dựng đội ngũ cán bộ có phẩm chất, năng lực, uy tín, ngang tầm nhiệm vụ; coi chất lượng cán bộ là nhân tố quyết định hiệu quả vận hành của chính quyền.

Thực tiễn cho thấy, tổ chức bộ máy dù được sắp xếp tinh gọn nhưng nếu đội ngũ cán bộ không đáp ứng yêu cầu thì hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền khó được bảo đảm. Do đó, việc bố trí cán bộ phải xuất phát từ yêu cầu nhiệm vụ, vị trí việc làm, tiêu chuẩn chức danh và năng lực thực tiễn; bảo đảm đúng người, đúng việc, phát huy sở trường, kinh nghiệm và khả năng thích ứng của từng cá nhân.

Cùng với bố trí, sử dụng cán bộ, cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng theo hướng thiết thực, chuyên sâu, gắn với nhiệm vụ được giao và những vấn đề thực tiễn đặt ra tại cơ sở. Nội dung bồi dưỡng không chỉ tập trung vào kiến thức quản lý nhà nước mà còn cần chú trọng đến kỹ năng quản trị địa phương, năng lực điều hành, xử lý tình huống, phối hợp liên ngành, ứng dụng công nghệ số, quản lý dữ liệu và cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Đồng thời, phải có cơ chế đánh giá cán bộ dựa trên kết quả và sản phẩm công việc, lấy hiệu quả thực thi nhiệm vụ và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp làm căn cứ quan trọng. Việc thực hiện chính sách đãi ngộ, hỗ trợ và tạo môi trường làm việc thuận lợi cũng cần được quan tâm để cán bộ yên tâm công tác, phát huy trách nhiệm và năng lực.

Bốn là, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền phải gắn với việc phân bổ nguồn lực và tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo đảm cấp được giao nhiệm vụ có đủ điều kiện để thực hiện.

Phân cấp, phân quyền là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao tính chủ động, tính linh hoạt và trách nhiệm của chính quyền địa phương. Tuy nhiên, thực tiễn TP. Hồ Chí Minh cũng cho thấy, nếu chỉ chuyển giao thẩm quyền mà không bảo đảm nguồn lực về ngân sách, nhân lực, cơ sở vật chất, tài sản công và hạ tầng công nghệ thông tin thì chính quyền cơ sở khó có thể thực hiện đầy đủ, hiệu quả nhiệm vụ được giao.

Do đó, cần quán triệt nguyên tắc phân cấp, phân quyền phải đi đôi với việc phân bổ nguồn lực tương xứng; đồng thời xác định rõ trách nhiệm giải trình, cơ chế kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả thực hiện. Việc phân cấp phải được thực hiện trên cơ sở năng lực thực tế của từng cấp, từng cơ quan, có lộ trình phù hợp và cơ chế hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết. Cùng với đó, cần tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo đảm mọi nhiệm vụ được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy định, công khai, minh bạch và chịu sự giám sát của cấp có thẩm quyền và của Nhân dân.

Năm là, coi chuyển đổi số và dữ liệu là nền tảng quan trọng để đổi mới phương thức quản trị, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương.

Trong bối cảnh quy mô quản lý ngày càng lớn, khối lượng công việc gia tăng và yêu cầu phục vụ người dân ngày càng cao, phương thức quản lý truyền thống khó có thể đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này. Vì vậy, chuyển đổi số cần được xác định là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới phương thức hoạt động của chính quyền địa phương.

Kinh nghiệm từ TP. Hồ Chí Minh cho thấy, chuyển đổi số phải được triển khai đồng bộ, từ việc hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, xây dựng cơ sở dữ liệu, chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ đến nâng cao năng lực số của đội ngũ cán bộ. Trọng tâm không chỉ là số hóa văn bản, hồ sơ mà còn phải tiến tới kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu thống nhất giữa các cấp, các ngành; giảm thao tác thủ công, hạn chế yêu cầu người dân cung cấp lại những thông tin đã có trong hệ thống. Đồng thời, cần gắn ứng dụng công nghệ với cải cách thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công trực tuyến và nâng cao khả năng giám sát, đánh giá hoạt động của chính quyền. Chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi góp phần giảm chi phí xã hội, rút ngắn thời gian xử lý công việc, nâng cao tính minh bạch và tạo thuận lợi thực sự cho người dân và doanh nghiệp.

Sáu là, tăng cường kiểm tra, giám sát, tổng kết thực tiễn; kịp thời phát hiện và xử lý các điểm nghẽn trong quá trình tổ chức thực hiện.

Xây dựng chính quyền địa phương là một quá trình liên tục, trong đó những vấn đề phát sinh trong thực tiễn cần được nhận diện và giải quyết kịp thời. Vì vậy, cấp ủy cần chủ động xây dựng chương trình kiểm tra, giám sát phù hợp, tập trung vào những lĩnh vực trọng yếu, những địa bàn có khối lượng công việc lớn, những nhiệm vụ mới được phân cấp và những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân, doanh nghiệp.

Thực tiễn TP. Hồ Chí Minh cho thấy việc thành lập các tổ công tác, tổ chức giám sát trực tiếp tại cơ sở, rà soát theo từng nhóm vấn đề và xác định cụ thể trách nhiệm của từng cơ quan đã góp phần nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành. Qua đó, những bất cập về tổ chức bộ máy, cán bộ, thủ tục hành chính, cơ sở vật chất và hạ tầng số được phát hiện, tổng hợp và kiến nghị giải quyết kịp thời. Đây là cơ sở để nâng cao tính chủ động trong lãnh đạo, chỉ đạo, hạn chế tình trạng xử lý bị động, chậm trễ hoặc đùn đẩy trách nhiệm.

Đặc biệt, kiểm tra, giám sát cần gắn với tổng kết thực tiễn, đánh giá bằng kết quả cụ thể, không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra tiến độ hoặc mức độ hoàn thành văn bản. Những mô hình hay, cách làm hiệu quả cần được phát hiện, đánh giá và nhân rộng; những hạn chế, yếu kém phải được xác định rõ trách nhiệm, có biện pháp khắc phục và thời hạn hoàn thành.

Bảy là, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, lấy chất lượng phục vụ và sự hài lòng của nhân dân làm thước đo hiệu quả trong xây dựng chính quyền địa phương.

Mục tiêu cuối cùng của đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương không chỉ là giảm số lượng cơ quan, đơn vị hay tinh giản biên chế, mà còn là nâng cao chất lượng quản trị, phục vụ tốt hơn nhu cầu chính đáng của người dân và doanh nghiệp. Vì vậy, mọi chủ trương, chính sách và giải pháp xây dựng chính quyền phải hướng đến lợi ích của Nhân dân, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, quyền tham gia, giám sát và thụ hưởng các dịch vụ công.

Kinh nghiệm từ TP. Hồ Chí Minh cho thấy, khi cải cách hành chính, chuyển đổi số và phân cấp, phân quyền được triển khai gắn với yêu cầu giải quyết công việc nhanh hơn, thuận tiện hơn, minh bạch hơn cho người dân, doanh nghiệp thì hiệu quả vận hành của chính quyền được thể hiện rõ ràng và có khả năng tạo dựng niềm tin trong xã hội. Do đó, cần duy trì cơ chế đối thoại, tiếp nhận phản ánh, kiến nghị; tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động công vụ; thường xuyên khảo sát mức độ hài lòng và sử dụng kết quả đánh giá của người dân làm căn cứ để điều chỉnh phương thức quản lý, điều hành. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để chuyển mạnh từ nền hành chính quản lý sang nền hành chính phục vụ, xây dựng chính quyền thực sự gần dân, sát dân, vì Nhân dân phục vụ.

5. Kết luận

Thực tiễn Thành ủy TP. Hồ Chí Minh lãnh đạo xây dựng và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp cho thấy đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương là một quá trình chuyển đổi toàn diện, đòi hỏi sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của cấp ủy; sự chủ động, trách nhiệm của chính quyền; và sự tham gia đồng bộ của toàn hệ thống chính trị. Sau một năm triển khai, Thành phố đã đạt được những kết quả quan trọng trong sắp xếp tổ chức bộ máy, kiện toàn đội ngũ cán bộ, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách hành chính và chuyển đổi số; qua đó từng bước nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, củng cố mối quan hệ giữa chính quyền với Nhân dân và tạo nền tảng cho không gian phát triển mới.

Tuy nhiên, những hạn chế về nhân lực, cơ sở vật chất, thể chế, hạ tầng số và sự đồng bộ trong tổ chức thực hiện cũng cho thấy việc tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương là nhiệm vụ lâu dài, không thể chỉ dừng lại ở việc sắp xếp bộ máy. Trong đó, cần đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực quản trị của chính quyền cơ sở, bảo đảm nguồn lực tương xứng với thẩm quyền được giao, xây dựng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu mới và đẩy mạnh chuyển đổi số một cách thực chất.

Tài liệu tham khảo:
Thành ủy TP. Hồ Chí Minh (2026). Báo cáo số 320-BC/TU ngày 09/6/2026 về sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại TP. Hồ Chí Minh.
Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2025). Nghị quyết số 1685/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của TP. Hồ Chí Minh năm 2025.