Strengthen the role of organizations both within and outside the school in fostering political awareness among students
ThS. Trương Thị Xuân Hương
Trường Đại học Công đoàn
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết làm rõ vai trò, thực trạng và giải pháp phối hợp giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường nhằm xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên Việt Nam hiện nay, trên cơ sở khảo sát 1.600 sinh viên và 245 cán bộ, giảng viên1. Kết quả cho thấy, dù các phong trào hoạt động đã đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận, nhưng vẫn còn những bất cập, như sự thiếu thống nhất trong cơ chế phối hợp, “bệnh thành tích” và sự gắn kết chưa chặt chẽ giữa nhà trường với gia đình. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức, tạo lập lớp “áo giáp” bản lĩnh tư tưởng vững vàng cho sinh viên trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự bùng nổ của không gian mạng.
Từ khóa: Tổ chức; nhà trường; xây dựng ý thức chính trị; giáo dục trong và ngoài nhà trường; sinh viên.
Abstract: This article examines the role, current status, and collaborative solutions among educational forces both within and outside schools to foster political awareness among Vietnamese students today, based on a survey of 1,600 students and 245 staff members and faculty2. The results show that while these initiatives have achieved notable successes, there are still shortcomings, such as a lack of consistency in coordination mechanisms, a “focus on achievements,” and insufficient collaboration between schools and families. Based on this, the author proposes several solutions aimed at harnessing the combined strength of organizations to build a “shield” of firm ideological resolve for students in the context of globalization and the explosion of cyberspace.
Keywords: Organizations; schools; political consciousness building; education inside and outside schools; students.
1. Đặt vấn đề
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn khẳng định vai trò xung kích của thanh niên, sinh viên đối với sự nghiệp cách mạng “Không sợ khổ, không sợ khó, thực hiện: Đâu cần thanh niên có, việc gì khó thanh niên làm”2. Lời chỉ dẫn thiêng liêng đó khẳng định thanh niên chính là lực lượng xung kích và là rường cột quyết định tương lai nước nhà. Quán triệt tư tưởng của Người, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã nhấn mạnh yêu cầu: “Tăng cường giáo dục thế hệ trẻ Việt Nam về lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống, lòng yêu nước, tự hào dân tộc, nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, ý chí, khát vọng cống hiến, nêu cao trách nhiệm đối với đất nước, xã hội”3.
Tuy nhiên, sự tác động đa chiều, phức tạp từ bối cảnh toàn cầu hóa, kinh tế thị trường cùng sự bùng nổ của kỷ nguyên số và không gian mạng đang đặt ra những thách thức phi truyền thống gay gắt. Mặt trận tư tưởng – văn hóa hiện nay đang trở thành trọng điểm để các thế lực thù địch đẩy mạnh chiến lược “diễn biến hòa bình”, âm mưu “cách mạng màu” bằng các thủ đoạn tinh vi, nhắm trực diện vào giảng đường đại học. Chúng triệt để lợi dụng, thổi phồng các điểm nóng xã hội và sự suy thoái đạo đức của một bộ phận cán bộ để gieo rắc sự hoài nghi, làm xói mòn niềm tin chính trị của sinh viên đối với vai trò lãnh đạo của Đảng và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Hệ lụy đáng lo ngại là hiện tượng “nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị” cùng lối sống thực dụng, thờ ơ, cá nhân chủ nghĩa xuất hiện ở một bộ phận người học.
Thực tiễn đó cho thấy, xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên không thể là nhiệm vụ riêng của nhà trường mà cần sự phối hợp đồng bộ giữa cấp ủy, lãnh đạo nhà trường, Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên, gia đình và các thiết chế xã hội. Vì vậy, việc nghiên cứu vai trò, thực trạng và giải pháp phát huy hiệu quả phối hợp giữa các tổ chức trong và ngoài nhà trường trong xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên hiện nay có ý nghĩa cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng phương pháp luận nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; đồng thời, còn sử dụng một số phương pháp cụ thể, như: phương pháp nghiên cứu tài liệu, điều tra khảo sát bằng bảng hỏi (với 1.600 sinh viên và 245 cán bộ, giảng viên của 4 trường đại học là: Trường đại học Công đoàn, Trường đại học Thương mại, Trường đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh và Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh).
2. Vị trí, vai trò của các tổ chức trong và ngoài nhà trường trong việc xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên
2.1. Vị trí của các tổ chức trong và ngoài nhà trường
Quá trình xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên chịu sự tác động của nhiều chủ thể trong và ngoài nhà trường, hình thành cơ chế phối hợp đa chiều trong giáo dục chính trị tư tưởng. Trong đó, cấp ủy đảng giữ vai trò lãnh đạo, định hướng chính trị và bảo đảm tính thống nhất về mục tiêu giáo dục; Ban Giám hiệu tổ chức triển khai các chủ trương, nội dung giáo dục thông qua hoạt động đào tạo và quản lý sinh viên. Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên là lực lượng nòng cốt trong tổ chức các hoạt động thực tiễn, góp phần chuyển hóa nhận thức chính trị thành hành động và thái độ xã hội tích cực của sinh viên.
Bên cạnh đó, gia đình giữ vai trò nền tảng trong hình thành nhân cách, đạo đức và định hướng giá trị cho người học; các tổ chức xã hội tạo ra những tác động trực tiếp đến nhận thức, niềm tin và hành vi chính trị của sinh viên trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Do đó, sự phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả xây dựng ý thức chính trị, góp phần hình thành bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm xã hội và năng lực thích ứng của sinh viên trước những biến đổi của đời sống kinh tế – xã hội hiện nay.
2.2. Vai trò của các tổ chức trong và ngoài nhà trường
Một là, vai trò lãnh đạo bồi dưỡng nhận thức chính trị của cấp ủy và Ban Giám hiệu được khẳng định rõ nét thông qua việc tăng cường thể chế hóa và quán triệt các văn kiện Đảng. Minh chứng tiêu biểu tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, Văn kiện Đại hội Đảng bộ Trường nhiệm kỳ 2025 – 2030 chỉ rõ sự thống nhất trong hành động của toàn hệ thống chính trị dựa trên nguyên tắc: “cấp ủy lãnh đạo, hội đồng trường quản trị, giám sát, và ban giám hiệu điều hành”4. Tại Trường Đại học Công đoàn, đảng ủy đã chủ động tổ chức thành công “3 lớp quán triệt Nghị quyết cho hơn 600 lượt cán bộ, sinh viên và triển khai 6 lớp bồi dưỡng nhận thức về Đảng, thu hút hơn 1.600 lượt học viên tham gia, tạo nguồn kết nạp Đảng chất lượng cao”5. Các năm 2023, 2024 cuộc thi chính luận bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng tại Trường Đại học Công đoàn thu hút hơn 100 bài thi chuyên sâu, bồi đắp dũng khí đấu tranh tư tưởng sắc bén cho người học6.
Hai là, tổ chức Đoàn Thanh niên thể hiện vai trò dẫn dắt phong trào xuất sắc và nhận được sự tín nhiệm vượt trội từ cả giảng viên và sinh viên. Vai trò thực tiễn hóa tri thức chính trị được Đoàn – Hội thực hiện thông qua các sân chơi học thuật chuyên sâu, như: Olympic các môn khoa học Mác – Lênin “Ánh sáng soi đường”, thu hút lưu lượng sinh viên tham gia vòng loại đông đảo (Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh thu hút 2.160 sinh viên năm 2024 và tăng lên 3.000 sinh viên năm 2025). Lý tưởng cống hiến và tình cảm cách mạng chân thành được trui rèn mãnh liệt qua môi trường thực tế của Chiến dịch tình nguyện Mùa hè xanh lần thứ 32 năm 2025 của Trường Đại học Sư phạm TP. HCM với sự tham gia của 1.350 sinh viên, mang lại tổng giá trị phúc lợi xã hội cho cộng đồng đạt hơn 3,6 tỷ đồng. Phong trào “Sinh viên 5 tốt”, “Tiếp sức mùa thi” do Đoàn – Hội phát động đã lan tỏa sâu rộng, biến thành thước đo rèn luyện tự thân của đông đảo người học.
Ba là, sự đồng hành của các tổ chức đã thúc đẩy chất lượng học tập lý luận chính trị và công tác kết nạp đảng viên sinh viên đạt kết quả ấn tượng. Thống kê giai đoạn 2018 – 2023 ghi nhận toàn quốc có 18.015 sinh viên ưu tú được vinh dự đứng vào hàng ngũ của Đảng, riêng tại Trường Đại học Công đoàn có 355 sinh viên rèn luyện xuất sắc được kết nạp Đảng. Phong trào nghiên cứu khoa với “1.537 đề tài được nghiệm thu tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh”7 và “2.932 đề tài của sinh viên tham gia tại Trường Đại học Thương mại giai đoạn 2020 – 2025”8. Sự tự tin vào chất lượng đào tạo gắn liền kiểm định giáo dục (đạt chuẩn 100% chương trình tại Trường Đại học Thương mại và Trường Đại học Công đoàn) chính là nền tảng để củng cố niềm tin nội tâm sâu sắc của người học vào tổ chức nhà trường.
Bên cạnh những kết quả đã đạt được, vẫn còn có những hạn chế, bất cập, như:
Một là, sự phối hợp chỉ đạo giữa cấp ủy Đảng, Ban Giám hiệu với các đơn vị phòng ban ở một số nơi thiếu tính chiều sâu, mang nặng tư duy chuyên môn nghiệp vụ đơn thuần. Nhiều cấp chi ủy coi nhẹ công tác tư tưởng, mặc định xem giáo dục lý luận chính trị là “môn phụ”, khoán trắng toàn bộ nhiệm vụ bồi đắp ý thức chính trị cho Khoa Lý luận chính trị và Phòng Công tác sinh viên, dẫn đến sự thiếu hụt nghiêm trọng nguồn lực đầu tư đồng bộ. Đánh giá hiệu quả hoạt động của cấp ủy tại một số cơ sở qua khảo sát vẫn xếp ở mức trung bình và yếu, làm giảm sút uy tín lãnh đạo trong mắt người học.
Hai là, hoạt động giáo dục tư tưởng của các đoàn thể (Hội Sinh viên, Công đoàn) có sự phân hóa lớn và còn nhiều mờ nhạt. Kết quả khảo sát cho thấy, có tới 21.63% cán bộ, giảng viên xếp loại hoạt động của Hội Sinh viên và Công đoàn ở mức trung bình và yếu9. Hoạt động của các tổ chức này tuy nhiều về số lượng nhưng bộc lộ rõ “bệnh thành tích” và tư duy phong trào bề nổi. Các sự kiện nặng tính vui chơi giải trí đơn thuần, thiếu sự lồng ghép tinh tế chiều sâu tư tưởng mác-xít, dẫn đến hệ quả các phong trào huy động lưu lượng đông đảo nhưng chất lượng chuyển biến tư tưởng nội tâm của sinh viên lại rất thấp. Biện pháp quản lý sinh viên còn mang nặng tính hành chính, mệnh lệnh cứng nhắc từ một bộ phận cố vấn học tập, cán bộ trẻ thiếu kinh nghiệm tâm lý học đường.
Ba là, mối quan hệ gắn kết giữa nhà trường và gia đình ở bậc đại học hiện nay còn lỏng lẻo, gần như “khoán trắng” cho xã hội tự điều tiết. Khâu trao đổi thông tin chỉ giới hạn ở thông báo điểm số học tập định kỳ, hoàn toàn đứt gãy trong việc kiểm soát diễn biến tâm lý và lập trường chính trị của sinh viên ngoài giảng đường. Việc buông lỏng này vô tình tạo ra “khoảng trống tư tưởng” nguy hiểm, khiến sinh viên khi đối diện với các luồng thông tin xấu độc trên mạng xã hội không có sự uốn nắn kịp thời từ gia đình, dẫn đến việc phổ điểm thi các môn lý luận chính trị bộc lộ tỷ lệ yếu kém và trượt môn. Thống kê cho thấy, có gần 27% sinh viên chỉ đạt điểm “trung bình”, “yếu” hoặc “trượt” trong kỳ thi gần nhất. Kiến thức về tình hình thời sự trong nước và quốc tế của sinh viên cũng còn nhiều hạn chế, với gần 10% ở mức “trung bình” và “yếu”10. Sự chuyển biến trong ý thức chính trị của sinh viên diễn ra chậm và thiếu đồng bộ giữa các yếu tố.
3. Một số giải pháp
Thứ nhất, xây dựng môi trường chính trị – xã hội lành mạnh trong nhà trường, gắn với bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần cho sinh viên.
Để quá trình xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên đạt được hiệu quả thực chất, các cơ sở đào tạo không thể chỉ tập trung vào nội dung giảng dạy, mà đồng thời cần quan tâm đến việc hình thành một môi trường chính trị – xã hội lành mạnh trong nhà trường. Trong mối liên hệ đó, việc bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần cho sinh viên không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ, mà còn là điều kiện tác động trực tiếp đến nhận thức, thái độ và quá trình rèn luyện của người học. Bởi vấn đề này có ảnh hưởng rất lớn tới nhận thức, lối sống, tình cảm, sự hình thành nhân cách của con người, là một trong những tiền đề giúp cho sinh viên có điều kiện học tập, tu dưỡng, rèn luyện phấn đấu vươn lên về mọi mặt. Nó chính là cơ sở, là điều kiện học tập cần thiết giúp cho sinh viên giác ngộ được ý thức chính trị, giác ngộ bản chất của giai cấp công nhân, giác ngộ được mục tiêu lý tưởng của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong đó, môi trường chính trị – xã hội tốt thì môi trường văn hóa học đường lành mạnh; là nơi góp phần quan trọng giáo dục, bồi dưỡng và nâng cao tri thức chính trị, rèn luyện bản lĩnh chính trị cho sinh viên.
Xây dựng môi trường chính trị – xã hội lành mạnh trong nhà trường, gắn với việc bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần cho sinh viên, thực chất là tạo ra những điều kiện để đời sống tinh thần của người học được duy trì ở trạng thái ổn định và cân bằng. Khi những nhu cầu cơ bản được đáp ứng, sinh viên có xu hướng hình thành tâm thế tích cực hơn trong học tập và rèn luyện; từ đó, nuôi dưỡng thái độ lạc quan, củng cố niềm tin vào cuộc sống và định hướng phấn đấu rõ ràng hơn. Đồng thời, trong môi trường như vậy, các giá trị về lòng tự hào dân tộc, lý tưởng sống và khát vọng cống hiến cũng có điều kiện được bồi đắp một cách tự nhiên, thay vì chỉ dừng lại ở mức tuyên truyền hình thức.
Mặt khác, môi trường chính trị – xã hội lành mạnh không chỉ tác động đến đời sống tinh thần, mà còn góp phần quan trọng trong việc hình thành bản lĩnh chính trị và lối sống của sinh viên. Nếu thiếu đi yếu tố này, sinh viên dễ rơi vào trạng thái dao động trước các luồng thông tin trái chiều. Ngược lại, khi được đặt trong một môi trường tích cực, người học có khả năng nhận diện và hạn chế những tác động tiêu cực, đặc biệt là trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa trong bối cảnh hiện nay.
Trong điều kiện hiện nay, để xây dựng được môi trường như vậy, cần chú ý một số biện pháp cơ bản sau:
(1) Đảng ủy và Ban Giám hiệu cần xác định rõ vị trí của việc xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên trong tổng thể chương trình đào tạo. Đồng thời, cần có sự phối hợp giữa các lực lượng trong nhà trường nhằm kịp thời nhận diện và phê phán những biểu hiện thờ ơ với chính trị, xem nhẹ lý luận hoặc thiếu rõ ràng về niềm tin, lý tưởng. Nếu không được điều chỉnh, những biểu hiện này có thể làm suy giảm hiệu quả giáo dục một cách âm thầm.
(2) Việc hình thành môi trường chính trị – xã hội lành mạnh cần gắn với việc hạn chế các biểu hiện tiêu cực trong học tập, thi cử và trong quan hệ thầy – trò. Đồng thời, cần chú trọng ngăn ngừa sự xâm nhập của các tệ nạn xã hội và lối sống thiếu lành mạnh vào đời sống sinh viên. Khi kỷ cương và sự công bằng được bảo đảm, niềm tin của sinh viên đối với môi trường giáo dục sẽ được củng cố. Bên cạnh đó, việc phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, giảng viên có ý nghĩa định hướng rõ rệt, bởi đây là những tác động trực tiếp đến nhận thức và hành vi của người học. Cùng với đó, nhà trường cần duy trì việc kiểm tra, phát hiện và xử lý kịp thời các biểu hiện tiêu cực, tránh để kéo dài gây ảnh hưởng đến tâm lý sinh viên. Song song với các biện pháp quản lý, cần tăng cường hoạt động tuyên truyền, khuyến khích các giá trị văn hóa tích cực, đồng thời phê phán những hành vi lệch chuẩn.
Thứ hai, phát huy sức mạnh tổng hợp các tổ chức trong xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên.
Đảng ủy cần ban hành các nghị quyết, chuyên đề về công tác thanh niên và sinh viên trong tình hình mới, trong đó xác định rõ các chỉ tiêu cụ thể về rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức lối sống cho sinh viên. Nghị quyết của Đảng không được chung chung, hình thức mà phải bám sát thực tiễn đời sống sinh viên, giải quyết trúng những vấn đề tư tưởng đang nảy sinh. Bên cạnh đó, cần phát huy tối đa vai trò tiền phong, gương mẫu của đội ngũ cán bộ, đảng viên, nhất là các đảng viên là giảng viên và cán bộ quản lý. Sự nêu gương của người thầy về lập trường tư tưởng, đạo đức cách mạng chính là bài học chính trị sống động và thuyết phục nhất đối với sinh viên. Đồng thời, tổ chức đảng cần chú trọng công tác phát triển Đảng trong sinh viên, coi đây là động lực then chốt để thúc đẩy phong trào rèn luyện. Việc phát hiện, bồi dưỡng và kết nạp những sinh viên ưu tú vào Đảng không chỉ bổ sung sức trẻ cho Đảng mà còn tạo ra những hạt nhân nòng cốt, có sức lan tỏa và lôi cuốn quần chúng sinh viên cùng phấn đấu.
Song song với vai trò lãnh đạo của Đảng ủy, Ban Giám hiệu nhà trường đóng vai trò là chủ thể quản lý, điều hành, cụ thể hóa đường lối của Đảng thành các quy chế, quy định và kế hoạch đào tạo. Ban Giám hiệu cần dành sự quan tâm tương xứng trong việc phân bổ các nguồn lực phục vụ cho công tác giáo dục chính trị, không chỉ ở đội ngũ nhân sự mà còn ở kinh phí và điều kiện cơ sở vật chất. Tuy nhiên, nếu việc đầu tư chỉ dừng lại ở hình thức mà chưa gắn với định hướng rõ ràng thì hiệu quả đạt được sẽ khó như mong đợi. Ở chiều ngược lại, cũng cần kịp thời điều chỉnh những biểu hiện lệch lạc trong nhận thức khi quá đề cao đào tạo chuyên môn mà xem nhẹ vai trò của giáo dục chính trị, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành nền tảng tư tưởng và định hướng phát triển của người học. Mọi quy định về đào tạo, quy chế công tác sinh viên do Ban Giám hiệu ban hành đều phải đảm bảo tính định hướng chính trị, tạo hành lang pháp lý thuận lợi để sinh viên rèn luyện và phấn đấu.
Các phòng chức năng, như: Phòng Công tác Sinh viên, Phòng Đào tạo, Phòng Khảo thí… giữ vai trò hỗ trợ quan trọng trong công tác tham mưu, đồng thời, là lực lượng trực tiếp tham mưu Đảng ủy và Ban Giám hiệu triển khai các nhiệm vụ quản lý và giáo dục trong nhà trường. Các đơn vị này cần chủ động, nhạy bén trong việc nắm bắt diễn biến tư tưởng của sinh viên, từ đó đề xuất các nội dung, hình thức giáo dục phù hợp. Đặc biệt, cần phối hợp chặt chẽ trong việc xây dựng và thực hiện quy chế đánh giá kết quả rèn luyện của sinh viên. Việc đánh giá điểm rèn luyện phải bảo đảm tính khách quan, công bằng, thực chất, tránh tình trạng “cào bằng” hay “bệnh thành tích”. Điểm rèn luyện phải thực sự trở thành thước đo phản ánh đúng mức độ trưởng thành về ý thức chính trị của người học, là cơ sở quan trọng để xét khen thưởng, kỷ luật và đánh giá tốt nghiệp.
Đối với các khoa và đội ngũ giảng viên, đây là lực lượng trực tiếp tác động đến nhận thức của sinh viên hàng ngày. Trong đó, đội ngũ giảng viên giảng dạy các lý luận chính trị – chủ thể trực tiếp và quan trọng nhất trong xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên cần không ngừng đổi mới phương pháp giảng dạy, biến những tri thức chính trị trở nên gần gũi, dễ hiểu, gắn liền với hơi thở cuộc sống. Đối với giảng viên các khoa chuyên ngành, cần thực hiện tốt phương châm “dạy chữ đi đôi với dạy người”, lồng ghép khéo léo nội dung giáo dục lòng yêu nước, trách nhiệm công dân và đạo đức nghề nghiệp vào từng bài giảng chuyên môn. Mỗi giảng viên cần thể hiện rõ vai trò nêu gương trong quá trình tự học, tự nghiên cứu, đồng thời giữ vững bản lĩnh chính trị để tạo ảnh hưởng tích cực đến sinh viên trong học tập và rèn luyện.
Hoạt động của Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên là không gian thực tiễn giúp người học từng bước đưa những gì đã nhận thức vào hành động cụ thể. Tuy nhiên, nếu nội dung và cách thức tổ chức vẫn mang tính hình thức, thiếu sự gắn kết với nhu cầu của sinh viên thì khó tạo được sức hút. Vì vậy, các tổ chức này cần điều chỉnh theo hướng thiết thực hơn, linh hoạt hơn và phù hợp với đặc điểm tâm lý của người học hiện nay. Cần đa dạng hóa các hình thức xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên qua các diễn đàn, tọa đàm, các cuộc thi tìm hiểu về chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, về lịch sử Đảng và truyền thống dân tộc với hình thức hiện đại, lôi cuốn (như gameshow, sân khấu hóa, thi trực tuyến…). Đặc biệt, cần chú trọng tổ chức các phong trào hành động cách mạng, như “Mùa hè xanh”, “Tiếp sức mùa thi”, hiến máu nhân đạo, các hoạt động đền ơn đáp nghĩa, bảo vệ môi trường… Thông qua việc trực tiếp tham gia giải quyết các vấn đề của cộng đồng, sinh viên sẽ thấu hiểu sâu sắc hơn giá trị của sự cống hiến, bồi đắp lòng nhân ái và ý thức trách nhiệm công dân.
Thứ ba, tăng cường phối hợp giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên.
Sự gắn kết giữa nhà trường, gia đình và xã hội, nếu được tổ chức một cách phù hợp, sẽ tạo nên tác động tổng hợp trong quá trình hình thành ý thức chính trị cho sinh viên. Trên thực tế, mỗi môi trường đều có những thế mạnh riêng; vì vậy, khi các lực lượng này được kết nối với nhau thay vì hoạt động rời rạc, hiệu quả giáo dục sẽ có điều kiện được nâng lên rõ rệt.
Trước hết, mối quan hệ giữa gia đình và nhà trường cần được duy trì thường xuyên theo hướng trao đổi hai chiều. Điều này không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin về kết quả học tập, mà còn nhằm thống nhất cách thức định hướng, giáo dục sinh viên. Trong bối cảnh hiện nay, việc ứng dụng các kênh thông tin, như website, hệ thống liên lạc điện tử… giúp phụ huynh có điều kiện theo dõi sát hơn quá trình học tập và sinh hoạt của con em. Đồng thời, việc tiếp nhận ý kiến phản hồi từ phía sinh viên và gia đình cũng là cơ sở để nhà trường kịp thời điều chỉnh hoạt động giáo dục cho phù hợp, ngăn chặn sớm các tác động tiêu cực từ thông tin sai lệch trên không gian mạng.
Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa nhà trường với địa phương nơi sinh viên sinh sống cũng có ý nghĩa thiết thực. Thông qua mối liên hệ này, nhà trường có thể nắm bắt tình hình của sinh viên một cách đầy đủ hơn, đồng thời, kịp thời ghi nhận và biểu dương những biểu hiện tích cực. Mặt khác, việc khai thác các giá trị truyền thống của địa phương, nếu được tổ chức hợp lý thông qua các hoạt động trải nghiệm, ngoại khóa, sẽ góp phần làm cho nội dung giáo dục chính trị trở nên gần gũi hơn với người học. Việc tham gia các hoạt động cộng đồng, như: giữ gìn trật tự, phòng chống tệ nạn xã hội… cũng tạo điều kiện để sinh viên rèn luyện ý thức trách nhiệm trong thực tiễn. Đồng thời, tổ chức Đoàn – Hội trong nhà trường cần phối hợp với các tổ chức chính trị – xã hội tại địa phương để xây dựng và phát triển các mô hình Câu lạc bộ Lý luận trẻ trên mạng xã hội (Facebook, TikTok…), thu hút sinh viên tham gia lan tỏa thông tin tích cực và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch ngay từ cơ sở.
Ở chiều sâu hơn, gia đình vẫn là môi trường có ảnh hưởng ban đầu và lâu dài đến sự hình thành nhân cách của mỗi cá nhân. Nếu trong gia đình, các giá trị về lối sống, đạo đức và trách nhiệm được duy trì một cách nhất quán, thì đó sẽ là nền tảng quan trọng cho quá trình phát triển của sinh viên. Ngược lại, nếu thiếu đi sự định hướng từ gia đình, việc giáo dục từ phía nhà trường cũng sẽ gặp không ít khó khăn. Trong mối quan hệ đó, nhà trường có thể được xem như một không gian tiếp nối, nơi các giá trị được củng cố và phát triển thông qua hoạt động học tập và rèn luyện. Không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức chuyên môn, nhà trường còn có vai trò định hướng cách ứng xử, lối sống và trách nhiệm xã hội cho sinh viên trong quá trình trưởng thành.
4. Kết luận
Xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên Việt Nam hiện nay là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược, gắn trực tiếp với yêu cầu xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, có bản lĩnh chính trị, lý tưởng cách mạng và trách nhiệm xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số. Kết quả nghiên cứu cho thấy, quá trình này chịu sự tác động tổng hợp của nhiều chủ thể giáo dục trong và ngoài nhà trường.
Thực tiễn khảo sát tại một số trường đại học cho thấy, công tác phối hợp giữa các lực lượng giáo dục đã đạt được nhiều kết quả tích cực thông qua việc tăng cường giáo dục lý luận chính trị, tổ chức các phong trào, hoạt động nghiên cứu khoa học và rèn luyện thực tiễn cho sinh viên. Tuy nhiên, quá trình xây dựng ý thức chính trị vẫn còn bộc lộ những hạn chế như cơ chế phối hợp chưa đồng bộ, một số hoạt động còn hình thức, tác động giáo dục giữa nhà trường với gia đình chưa thường xuyên và hiệu quả tiếp cận sinh viên trên không gian mạng còn hạn chế. Những vấn đề này chịu ảnh hưởng từ cả nguyên nhân khách quan của kinh tế thị trường, toàn cầu hóa, truyền thông số và nguyên nhân chủ quan từ nhận thức, phương thức tổ chức của một số chủ thể giáo dục.
Trên cơ sở đó, để nâng cao hiệu quả xây dựng ý thức chính trị cho sinh viên cần chú trọng xây dựng môi trường chính trị – xã hội lành mạnh trong nhà trường gắn với bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần và điều kiện học tập cho người học; phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức trong hệ thống giáo dục chính trị tư tưởng, đặc biệt là vai trò lãnh đạo của cấp ủy, quản lý của Ban Giám hiệu và vai trò xung kích của Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên; đồng thời, tăng cường cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội nhằm tạo sự thống nhất trong định hướng, quản lý và hỗ trợ sinh viên. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp không chỉ góp phần nâng cao chất lượng xây dựng ý thức chính trị mà còn tạo nền tảng hình thành lớp sinh viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, có ý thức công dân, khát vọng cống hiến và năng lực thích ứng trước những biến đổi của đời sống xã hội hiện nay.
Chú thích:
1, 9, 10. Số liệu do tác giả khảo sát, nghiên cứu và đánh giá trong quá trình thực hiện luận án tiến sĩ triết học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền.
2. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 13. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 471.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 124.
4. Đảng ủy Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (2025). Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 – 2030. Tài liệu lưu hành nội bộ.
5, 6. Đảng ủy Trường Đại học Công đoàn (2025). Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu Đảng bộ Trường Đại học Công đoàn lần thứ XXIV, nhiệm kỳ 2025 – 2030. Tài liệu lưu hành nội bộ.
7. Đảng ủy Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh (2025). Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu Đảng bộ Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh lần thứ XVI, nhiệm kỳ 2025 – 2030. Tài liệu lưu hành nội bộ.
8. Đảng ủy Trường Đại học Thương mại (2025). Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu Đảng bộ Trường Đại học Thương mại lần thứ XXVI, nhiệm kỳ 2025 – 2030. Tài liệu lưu hành nội bộ.
