(Quanlynhanuoc.vn) – Sáng ngày 16/6/2026, tại Hà Nội, Học viện Tư pháp và Tạp chí Quản lý nhà nước, Học viện Hành chính và Quản trị công đồng tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề: “Đảm bảo đạo đức nghiên cứu và tính toàn vẹn học thuật trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo”. PGS.TS. Nguyễn Minh Hằng, Phó Giám đốc Học viện Tư pháp, Tổng Biên tập Tạp chí Nghề luật và TS. Nguyễn Quang Vinh, Tổng Biên tập Tạp chí Quản lý nhà nước đồng chủ trì Hội thảo.
Đại biểu, khách mời dự Hội thảo, có: GS.TS. Phạm Hồng Thái, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật học; PGS.TS. Hoàng Văn Nghĩa, Đại biểu Quốc hội chuyên trách khóa XVI; TS. Hoàng Thị Lan, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Dân chủ và Pháp luật; TS. Lê Thị Hoa, Phó Tổng biên tập Tạp chí Quản lý nhà nước; ông Tạ Thành Trung, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ Thông tin, Bộ Tư pháp; ông Nguyễn Duy Lãm, Chủ tịch Hiệp hội pháp chế doanh nghiệp Việt Nam; TS. Trần Vũ Hải, Trưởng phòng, Phòng Khoa học và Công nghệ, Trường Đại học Luật Hà Nội; TS. Lê Tiến Hưng, Giảng viên Học viện Kỹ thuật quân sự; TS. Bùi Thị Hà, Phó Giám đốc Học viện Tư pháp; trưởng, phó một số đơn vị thuộc Học viện Tư pháp, các thành viên Hội đồng Khoa học và Đào tạo Học viện Tư pháp, cùng đông đảo giảng viên cơ hữu của Học viện.
Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Minh Hằng nhấn mạnh, trí tuệ nhân tạo (AI) mở ra nhiều cơ hội mới trong việc hỗ trợ tìm kiếm thông tin xử lý dữ liệu, nâng cao hiệu quả biên tập, phản biện và phổ biến tri thức. Tuy nhiên, trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra cho chúng ta những thách thức không nhỏ về đạo đức nghiên cứu, tính toàn vẹn học thuật, trách nhiệm của tác giả, trách nhiệm của biên tập viên và yêu cầu về kiểm chứng thông tin. Vì vậy, hội thảo khoa học hôm nay có ý nghĩa thiết thực, là diễn đàn để các nhà khoa học, các chuyên gia các nhà quản lý, các cộng tác viên của tạp chí cùng trao đổi nhận diện rõ hơn những cơ hội, thách thức và yêu cầu đặt ra đối với việc bảo đảm đạo đức nghiên cứu và trách nhiệm nghề nghiệp trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng được ứng dụng sâu rộng trong hoạt động nghiên cứu khoa học. Thông qua Hội thảo, Ban tổ chức mong nhận được nhiều luận cứ khoa học, kinh nghiệm thực tiễn và giải pháp phù hợp để vừa tận dụng hiệu quả thành tựu của công nghệ mới, vừa giữ được chuẩn mực học thuật, đạo đức xuất bản và uy tín của một chuyên ngành khoa học pháp lý.
Phát biểu tại Hội thảo, TS. Nguyễn Quang Vinh khẳng định, chủ đề “Đạo đức nghiên cứu và tính toàn vẹn học thuật” là một vấn đề mang tính thời sự toàn cầu trước làn sóng phát triển mạnh mẽ của công nghệ AI. Việc bảo vệ sự trung thực và nghiêm cẩn trong khoa học không chỉ là nhiệm vụ sống còn để khẳng định uy tín của các tạp chí trong nước mà còn là con đường tất yếu để tiệm cận các tiêu chuẩn quốc tế. Thay mặt Ban Tổ chức, TS. Nguyễn Quang Vinh gửi lời chúc mừng tốt đẹp nhất đến các đồng nghiệp công tác tại Tạp chí Nghề Luật nhân 101 năm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, quý vị đại biểu, các nhà khoa học và chúc Hội thảo thành công tốt đẹp.
Tham luận tại Hội thảo, TS. Lê Thị Hoa khẳng định, trí tuệ nhân tạo (AI) hiện diện trong hầu hết các công đoạn của quá trình nghiên cứu, từ hình thành ý tưởng, tìm kiếm và tổng quan tài liệu, xử lý và phân tích dữ liệu, hỗ trợ viết và biên tập bản thảo, đến kiểm soát liêm chính học thuật. TS. Lê Thị Hoa đã phân loại các công cụ AI thành 5 nhóm chính, gồm: các mô hình ngôn ngữ lớn đa dụng (ChatGPT, Gemini, Claude, Grok); các công cụ hỗ trợ tìm kiếm và tổng quan tài liệu (Elicit, Consensus, SciSpace, Perplexity); các công cụ phân tích dữ liệu (Julius AI, Advanced Data Analysis, ATLAS.ti); các công cụ hỗ trợ hành văn, biên dịch và hoàn thiện bản thảo (Trinka AI, DeepL, QuillBot); các công cụ kiểm soát liêm chính học thuật (iThenticate, Turnitin, Copyleaks, GPTZero, Winston AI). Thông qua việc nhận diện đặc điểm, chức năng, ưu điểm và hạn chế của từng nhóm công cụ, TS. Lê Thị Hoa khẳng định, AI không phải là một chủ thể tư duy độc lập mà chỉ là công cụ hỗ trợ dựa trên dữ liệu và thuật toán. Vì vậy, dù AI có thể nâng cao hiệu quả nghiên cứu, tiết kiệm thời gian và xử lý khối lượng thông tin lớn nhưng AI cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, như: tạo ra trích dẫn giả mạo, sai lệch dữ liệu thực tiễn và làm suy giảm tính nguyên bản trong nghiên cứu. Từ đó, bà Hoa yêu cầu phải sử dụng AI một cách có trách nhiệm, bảo đảm liêm chính học thuật.
Chia sẻ về kỹ năng và kinh nghiệm sử dụng trí tuệ nhân tạo trong việc xuất bản ấn phẩm tạp chí khoa học song ngữ, ThS. Nguyễn Thị Thúy Vân khẳng định, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh, đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong hoạt động báo chí, truyền thông và xuất bản khoa học trên toàn thế giới. Đối với các tạp chí khoa học song ngữ tại Việt Nam, AI mở ra cơ hội lớn để nâng cao hiệu quả biên tập, rút ngắn thời gian xử lý bản thảo, hỗ trợ dịch thuật và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, quá trình ứng dụng AI cũng đặt ra nhiều thách thức liên quan đến tính chính xác học thuật, đạo đức nghề nghiệp, bản quyền, bảo mật dữ liệu và trách nhiệm giải trình. Vì vậy, việc xây dựng năng lực sử dụng AI một cách hiệu quả, an toàn và có trách nhiệm đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với các cơ quan báo chí và tạp chí khoa học hiện nay.
Từ thực tiễn công tác xuất bản các ấn phẩm tại Tạp chí Quản lý nhà nước, ThS. Nguyễn Thị Thúy Vân chỉ ra những rủi ro, nổi bật của AI, như: (1) Ảo giác AI, AI có thể tạo ra số liệu, tài liệu tham khảo hoặc nguồn trích dẫn không tồn tại. (2) Thiên lệch thuật toán, AI có xu hướng phản ánh hệ giá trị và dữ liệu huấn luyện chủ yếu từ phương Tây, dễ dẫn đến sai lệch khi xử lý các nội dung đặc thù của Việt Nam. (3) Rủi ro về bản quyền và bảo mật dữ liệu: nguy cơ rò rỉ bản thảo, dữ liệu nghiên cứu và vi phạm sở hữu trí tuệ. (4) Vấn đề trách nhiệm giải trình khi xảy ra sai sót, trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về con người là các biên tập viên và cơ quan xuất bản.
ThS. Nguyễn Thị Thúy Vân cũng đề xuất các giải pháp áp dụng nguyên tắc phối hợp người – máy theo tỷ lệ 80/20; trong đó AI xử lý các công việc kỹ thuật, còn con người đảm nhiệm các nội dung liên quan đến tư duy phản biện, đạo đức và quyết định học thuật. Chuẩn hóa kỹ thuật Prompt Engineering nhằm nâng cao chất lượng đầu ra và giảm thiểu sai sót của AI. Xây dựng Sổ tay thuật ngữ song ngữ Anh – Việt chuyên ngành Quản lý nhà nước và Xây dựng Đảng, tích hợp trực tiếp vào hệ thống AI để bảo đảm tính thống nhất các thuật ngữ chuyên ngành trong toàn bộ quy trình biên tập, hiệu đính. Sự kết hợp hài hòa giữa công nghệ AI với năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm học thuật của con người sẽ là yếu tố quyết định để xây dựng thành công “Tòa soạn số nhân văn”, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hội nhập quốc tế trong giai đoạn hiện nay với mô hình tối ưu là: AI tạo hiệu suất – Con người bảo đảm đạo đức và chất lượng học thuật.
Cùng quan điểm với ThS. Nguyễn Thị Thúy Vân; TS. Lê Tiến Hưng nhấn mạnh thêm, ứng dụng AI trong xuất bản khoa học, đặc biệt là xuất bản pháp lý, phải được đặt trong khuôn khổ “giám sát của con người” (Human-in-the-loop). Vai trò của biên tập viên cần được tái định vị từ người hiệu đính ngôn ngữ sang chuyên gia kiểm chứng độc lập, chịu trách nhiệm xác minh nguồn tài liệu, kiểm tra tính chính xác của lập luận, kiểm soát chất lượng dịch thuật và bảo đảm liêm chính học thuật. Ông Hưng đề xuất 5 nhóm kỹ năng cốt lõi, gồm: tìm kiếm tài liệu bằng AI, thiết kế câu lệnh (prompt), sử dụng AI để phản biện lập luận, kiểm chứng độc lập trích dẫn và hậu kiểm dịch thuật song ngữ. Đồng thời, kiến nghị xây dựng khung quản trị dựa trên ba nguyên tắc: AI không có tư cách tác giả; trách nhiệm học thuật thuộc hoàn toàn về con người; việc sử dụng AI phải được khai báo minh bạch. Qua đó, ông khẳng định vai trò mới của biên tập viên trong kỷ nguyên số là chuyên gia kiểm chứng độc lập, giữ vai trò trung tâm bảo đảm tính chính xác, liêm chính và chất lượng học thuật của các ấn phẩm khoa học.
TS. Trần Vũ Hải khẳng định, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng, có khả năng nâng cao đáng kể hiệu quả và chất lượng nghiên cứu khoa học pháp lý thông qua việc hỗ trợ xác định vấn đề nghiên cứu, xây dựng câu hỏi nghiên cứu, tổng quan tài liệu, tra cứu và phân tích văn bản pháp luật, án lệ, xử lý dữ liệu thực tiễn, so sánh pháp luật, biên tập học thuật và phản biện khoa học. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI trong nghiên cứu khoa học pháp lý phải được đặt trên nền tảng đạo đức nghiên cứu và tính toàn vẹn học thuật, với các nguyên tắc cốt lõi, gồm: con người chịu trách nhiệm cuối cùng đối với mọi kết quả nghiên cứu; mọi thông tin, dữ liệu và nguồn trích dẫn do AI cung cấp phải được kiểm chứng độc lập; việc sử dụng AI phải minh bạch, có khả năng truy vết; không sử dụng AI để tạo lập dữ liệu hoặc nguồn tài liệu giả; đồng thời, bảo đảm an toàn và bảo mật dữ liệu nghiên cứu. Chỉ khi được vận hành dưới sự kiểm soát của tư duy phản biện, phương pháp luật học và chuẩn mực liêm chính học thuật, AI mới thực sự trở thành công cụ hữu ích trong nghiên cứu.
Với chủ đề “Đảm bảo đạo đức nghiên cứu và tính toàn vẹn học thuật trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo”, Hội thảo nhận được nhiều ý kiến chia sẻ của các nhà khoa học, như: (1) Nhấn mạnh vai trò thiết yếu của trí tuệ nhân tạo như một công cụ đột phá giúp tối ưu hóa quy trình biên tập, hỗ trợ công tác lập pháp và thay đổi tư duy nghiên cứu luật học; (2) Nhấn mạnh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, con người phải giữ vai trò là người đồng kiểm chứng và phản biện cuối cùng để bảo đảm tính xác thực và đạo đức trong nghiên cứu khoa học; (3) Người dùng tuyệt đối không được phó mặc hoàn toàn vì nguy cơ trích dẫn giả mạo và hiện tượng ảo giác pháp lý có thể hủy hoại uy tín học thuật lâu dài; đồng thời cho rằng: (1) AI làm gì nhưng cuối cùng con người vẫn là người quyết định, dữ liệu lớn; (2) Dù AI sở hữu khả năng rà soát dữ liệu tốc độ cao, AI chỉ đóng vai trò là một công cụ hỗ trợ trong khi con người mới là chủ thể giữ quyền quyết định cuối cùng; (3) AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ lọc thông tin, cho ý tưởng, còn trách nhiệm pháp lý và tư duy sáng tạo cuối cùng vẫn thuộc về trí tuệ của các nhà nghiên cứu.
Bên cạnh đó, các nhà khoa học cho rằng, để bảo đảm tính chính xác và giá trị pháp lý, cần: xây dựng các hệ thống dữ liệu lớn chuẩn hóa giúp AI có thể tham chiếu thông tin chính thống thay vì sử dụng các nguồn trôi nổi trên mạng; cần kiện toàn thể chế sử dụng AI, nâng cao liêm chính khoa học; cấu trúc lại các chuyên mục theo hướng bám sát hơi thở thực tiễn của Nhà nước pháp quyền.
Kết luận Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Minh Hằng trân trọng cảm ơn các chuyên gia, nhà khoa học đã chia sẻ nhiều ý kiến tâm huyết, sâu sắc, quy báu và giàu giá trị thực tiễn. Những trao đổi tại Hội thảo đã góp phần làm rõ vai trò của trí tuệ nhân tạo trong hoạt động nghiên cứu, viết và biên tập các ấn phẩm khoa học, đồng thời khẳng định AI là công cụ hỗ trợ hiệu quả trong toàn bộ quy trình nghiên cứu và xuất bản, nhưng không thể thay thế tư duy, bản lĩnh học thuật và trách nhiệm nghề nghiệp của con người. Trên cơ sở các kết quả đạt được, trong thời gian tới, hai Tạp chí sẽ tiếp tục triển khai một số định hướng trọng tâm, bao gồm: kiên định thực hiện đúng tôn chỉ, mục đích và nhiệm vụ chính trị được giao; đẩy mạnh hiện đại hóa tòa soạn thông qua việc ứng dụng các phần mềm và công cụ AI tiên tiến vào quy trình tiếp nhận, xử lý, phản biện và biên tập bài viết, qua đó nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động xuất bản. Ban Tổ chức Hội thảo cũng nhấn mạnh thông điệp “Muốn đi xa phải đi cùng nhau”, xem đây là nền tảng cho sự hợp tác bền chặt giữa hai Tạp chí trong thời gian tới. Sự liên kết, chia sẻ nguồn lực, kinh nghiệm và tri thức sẽ góp phần nâng cao năng lực thích ứng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo đảm sự phát triển bền vững của hai tòa soạn trong bối cảnh chuyển đổi số và kỷ nguyên AI.
Nguyễn Thùy, Đinh Hương
