Renewing institutional thinking and enhancing the capacity to implement policy decisions
TS. Tạ Ngọc Hải
Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, TP. Hồ Chí Minh
Email: tnhai@ntt.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Đổi mới nhận thức về thể chế có ý nghĩa đối với việc tổ chức thực hiện các quyết sách của Đảng và Nhà nước. Bài viết sử dụng phương pháp phân tích tài liệu và quy định pháp luật để làm rõ mối quan hệ giữa quy tắc chính thức, chuẩn mực hành vi và năng lực thực thi công vụ. Trên cơ sở đó, xem xét những hạn chế trong phối hợp hành chính, đánh giá kết quả công vụ và bảo vệ cán bộ đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung. Các giải pháp tập trung vào nâng cao năng lực giải quyết vấn đề của đội ngũ thực thi, phân định thẩm quyền gắn với trách nhiệm giải trình, duy trì phản hồi chính sách và hoàn thiện điều kiện bảo vệ người đổi mới. Bài viết nhấn mạnh yêu cầu kết hợp tính linh hoạt trong thực thi với nguyên tắc pháp quyền, đồng thời đánh giá quyết sách bằng kết quả phục vụ người dân và doanh nghiệp.
Từ khóa: Thể chế; nhận thức thể chế; thực thi chính sách; quản trị công; đổi mới công vụ.
Abstract: Reforming perceptions of the institutional framework is crucial for the implementation of Party and State policies. This article employs document analysis and an examination of legal provisions to clarify the relationship between formal rules, behavioral norms, and the capacity for public service delivery. Based on this, the article examines limitations in administrative coordination, evaluates the outcomes of public service, and addresses the protection of innovative and creative officials acting in the public interest. Proposed solutions focus on enhancing the problem-solving capabilities of the implementation workforce, defining authority in conjunction with accountability, maintaining policy feedback mechanisms, and improving conditions to protect innovators. The article emphasizes the need to combine flexibility in implementation with the rule of law, while evaluating policy decisions based on their outcomes in serving citizens and businesses.
Keywords: Institutions; institutional awareness; policy implementation; public governance; public service innovation.
1. Đặt vấn đề
Hoàn thiện thể chế phát triển là một nội dung được nhấn mạnh trong Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026). Đối với quản trị quốc gia, yêu cầu này gắn với khả năng chuyển các định hướng phát triển thành quy định có thể thực hiện và kết quả có thể đánh giá. Một quyết sách được ban hành cần có chủ thể chịu trách nhiệm, nguồn lực phù hợp và cơ chế theo dõi việc thực hiện. Vì vậy, chất lượng thể chế phải được xem xét trong mối liên hệ với hoạt động của bộ máy và tác động đối với các chủ thể chịu sự điều chỉnh.
Khoảng cách giữa quyết sách và kết quả thực thi có thể phát sinh ở nhiều khâu. Quy định thiếu rõ ràng làm tăng chi phí giải thích và phối hợp; năng lực thực hiện không phù hợp với nhiệm vụ làm chậm tiến độ; cơ chế đánh giá thiên về thủ tục có thể hạn chế tính chủ động. Trong phân tích của bài viết, nhận thức của cán bộ, công chức là một yếu tố ảnh hưởng đến cách vận dụng thẩm quyền và lựa chọn phương án xử lý công việc. Tuy nhiên, không thể quy mọi hạn chế thực thi về yếu tố nhận thức khi chưa xem xét thiết kế chính sách và điều kiện tổ chức thực hiện.
Bài viết tiếp cận đổi mới nhận thức về thể chế theo hướng mở rộng năng lực giải quyết vấn đề trong giới hạn pháp luật. Phương pháp được sử dụng là phân tích tài liệu về thể chế, đối chiếu quy định pháp luật và xem xét một số trường hợp được cơ quan nhà nước công bố. Phạm vi phân tích tập trung vào hành vi thực thi công vụ, phối hợp giữa các cơ quan và cơ chế bảo vệ đổi mới vì lợi ích chung. Những trường hợp được dẫn có ý nghĩa minh họa; bài viết không sử dụng khảo sát đại diện để đo lường mức độ phổ biến hoặc xác định quan hệ nhân quả giữa tư duy quản lý và hiệu quả thực thi.
2. Khoảng cách giữa quyết sách và thực tiễn trong bối cảnh mới
Yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới đặt ra nhiệm vụ hoàn thiện thể chế đồng thời với nâng cao năng lực tổ chức thực hiện. Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2021-2030 xác định cải cách thể chế và nâng cao hiệu lực, hiệu quả thi hành pháp luật là nội dung trọng tâm (Chính phủ, 2021). Định hướng này cho thấy, việc đánh giá cải cách cần bao quát cả chất lượng quy định lẫn kết quả thực hiện nhiệm vụ của cơ quan hành chính. Số lượng văn bản được ban hành chỉ phản ánh một phần hoạt động quản lý, chưa đủ để xác định tác động của chính sách đối với đời sống xã hội.
Một trường hợp minh họa là việc thực hiện chính sách theo Nghị định số 178/2024/NĐ-CP ngày 31/12/2024 và Nghị định số 67/2025/NĐ-CP ngày 15/3/2025 của Chính phủ. Thông tin công bố trên Cổng thông tin điện tử Kiểm toán Nhà nước ngày 5/9/2026 nêu các sai sót qua kiểm toán chọn mẫu tại một số bộ, cơ quan trung ương và địa phương. Những vấn đề được phản ánh gồm việc cụ thể hóa tiêu chí lựa chọn đối tượng và xác định kinh phí chi trả chưa đúng quy định (Kiểm toán Nhà nước, 2026). Trường hợp này cho thấy, yêu cầu kiểm soát việc áp dụng chính sách ở từng khâu. Kết quả kiểm toán không tự nó chứng minh rằng hạn chế về nhận thức là nguyên nhân chủ yếu của mọi sai sót.
Từ góc độ quản trị, cần phân biệt vướng mắc do quy định với sai sót trong áp dụng quy định đã rõ. Thiếu nguồn lực, dữ liệu không đầy đủ và sự phối hợp không hiệu quả cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả. Nhận thức về thể chế có vai trò định hướng cách cán bộ, công chức xử lý các điều kiện đó: chủ động xác định căn cứ, đề xuất phương án và báo cáo vấn đề vượt thẩm quyền, hoặc chỉ thực hiện những thao tác quen thuộc. Đây là giả thuyết phân tích cần được kiểm chứng trong từng trường hợp, tránh sử dụng như một kết luận chung về đội ngũ công chức.
Khi việc thực thi tập trung quá mức vào hoàn tất hồ sơ, cơ quan quản lý có thể bỏ qua câu hỏi liệu công việc đã đạt mục tiêu hay chưa. Ngược lại, yêu cầu đạt kết quả cũng có thể bị vận dụng sai nếu coi thủ tục và giới hạn thẩm quyền là những điều kiện có thể bỏ qua. Đổi mới nhận thức cần gắn việc tuân thủ pháp luật với trách nhiệm giải quyết công việc. Theo cách tiếp cận này, tính linh hoạt thể hiện ở lựa chọn phương án hợp pháp, điều chỉnh tổ chức thực hiện và kiến nghị sửa đổi quy định không còn phù hợp.
3. Đổi mới nhận thức về thể chế trong quản trị quốc gia hiện đại
3.1. Nhận thức thể chế trong mối quan hệ với hành vi và cơ chế thực thi
Theo North (1990, Chương 1), thể chế là những quy tắc do con người thiết lập, định hình sự tương tác và cấu trúc khuyến khích trong xã hội. Cách tiếp cận này giúp mở rộng phân tích vượt khỏi phạm vi văn bản pháp luật, bao gồm cả các ràng buộc phi chính thức và điều kiện thực thi. Đối với quản trị công, một quy định cần được xem xét cùng cách các chủ thể hiểu, tuân thủ và vận dụng quy định đó. Việc chỉ thống kê văn bản có thể bỏ sót những điều kiện quyết định cách quy định tác động đến hành vi.
Bài viết sử dụng khái niệm hệ sinh thái hành vi để diễn đạt mối liên hệ giữa quy tắc, các chủ thể thực thi và phản ứng của người dân, doanh nghiệp. Trong đó, cần phân biệt quy tắc pháp lý chính thức với tập quán và chuẩn mực phi chính thức; cơ chế phân bổ thẩm quyền có thể được quy định trực tiếp bằng pháp luật. Năng lực phản ứng chính sách là thuộc tính của tổ chức thực thi, không mặc nhiên là một quy tắc phi chính thức. Sự phân biệt này giúp xác định đúng đối tượng cần cải cách: sửa quy định, điều chỉnh cơ chế phối hợp hoặc nâng cao năng lực thực hiện.
Có thể minh họa bằng một tình huống giả định về việc chấp hành quy định giao thông. Nếu hành vi tuân thủ chỉ xuất hiện khi có kiểm tra trực tiếp, việc tăng số lượng quy định chưa chắc cải thiện được kết quả. Phân tích thể chế khi đó cần xem xét khả năng phát hiện vi phạm, tính nhất quán của việc xử lý và chuẩn mực ứng xử của người tham gia giao thông. Ví dụ này nhằm làm rõ cách tiếp cận hành vi, không phải kết quả khảo sát về mức độ vi phạm hoặc nhận định về một lực lượng thực thi cụ thể.
3.2. Định hướng quản lý nhà nước kiến tạo phát triển và phục vụ
Định hướng kiến tạo phát triển và phục vụ đặt ra yêu cầu sử dụng thẩm quyền công để bảo đảm môi trường hoạt động minh bạch, có thể dự đoán và thuận lợi cho các chủ thể tuân thủ pháp luật. Nhà nước vẫn thực hiện chức năng quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm; phương thức thực hiện cần phù hợp với mục tiêu và mức độ rủi ro của từng lĩnh vực. Chương trình cải cách hành chính giai đoạn 2021–2030 xác định người dân, doanh nghiệp là trung tâm và sự hài lòng của họ là thước đo quan trọng của cải cách (Chính phủ, 2021).
Đổi mới nhận thức theo định hướng này cần được thể hiện trong từng hoạt động xây dựng và thực thi chính sách. Cơ quan quản lý phải giải thích được lý do đặt ra thủ tục, giá trị của thông tin yêu cầu cung cấp và trách nhiệm khi giải quyết chậm. Mức độ hài lòng cần được xem xét cùng với tính hợp pháp, khả năng tiếp cận và chất lượng kết quả dịch vụ công. Không nên dùng một chỉ báo đơn lẻ để thay thế đánh giá toàn diện, nhất là đối với nhiệm vụ có tác động dài hạn hoặc liên quan đến quyền, lợi ích của nhiều nhóm xã hội.
3.3. Khắc phục cách tiếp cận quản lý thiên về cấm đoán
Đối với mô hình kinh doanh hoặc công nghệ mới, cơ quan quản lý có thể gặp khó khăn trong việc nhận diện rủi ro và xác định căn cứ điều chỉnh. Biện pháp hạn chế hoặc cấm cần dựa trên thẩm quyền, mục tiêu bảo vệ lợi ích công và bằng chứng phù hợp. Nếu áp dụng biện pháp này chỉ vì thiếu công cụ quản lý, cơ quan nhà nước có thể làm giảm cơ hội thử nghiệm những giải pháp có ích. Tuy nhiên, việc khuyến khích sáng tạo cũng phải tính đến yêu cầu bảo vệ người sử dụng và an toàn của hệ thống liên quan.
Bởi vậy, cần đánh giá mức độ cần thiết và tính tương xứng của biện pháp quản lý. Cơ quan có thẩm quyền phải làm rõ nguy cơ nào cần ngăn ngừa, khả năng khắc phục hậu quả và những phương án ít hạn chế hơn. Thiếu thông tin về rủi ro là lý do để tăng cường nghiên cứu, tham vấn hoặc đề xuất thử nghiệm theo cơ chế hợp pháp. Cách xử lý này đòi hỏi năng lực chuyên môn và trách nhiệm giải trình, đồng thời tránh sự tùy tiện khi quyết định cho phép hoặc hạn chế một hoạt động.
Về tổ chức thực thi, cán bộ, công chức cần được trang bị khả năng sử dụng dữ liệu, đối thoại với chủ thể chịu tác động và nhận diện vấn đề vượt thẩm quyền. Việc báo cáo khó khăn phải kèm theo căn cứ và phương án xử lý để cấp có thẩm quyền quyết định. Đối với người dân và doanh nghiệp, quy định rõ ràng về điều kiện hoạt động và trình tự thay đổi chính sách giúp giảm sự bất định. Hiệu quả của cách tiếp cận này cần được đánh giá bằng chi phí tuân thủ và chất lượng kiểm soát rủi ro, thay vì chỉ dựa vào số thủ tục đã cắt giảm.
3.4. Tăng cường phối hợp và gắn thiết kế chính sách với thực thi
Sự phân tán trách nhiệm, đánh giá thiên về hình thức và thiếu phản hồi từ thực tiễn là những vấn đề cần được xem xét trong tổ chức thực thi. Chúng có thể xuất hiện đồng thời nhưng không có cùng nguyên nhân. Việc phân tích cần chỉ rõ công đoạn bị chậm, cơ quan có thẩm quyền và thông tin cần trao đổi. Nhờ đó, giải pháp cải cách có thể hướng vào một điểm vướng cụ thể, tránh dừng ở yêu cầu chung về tăng cường phối hợp.
Tính cục bộ trong quản lý có thể thể hiện ở việc cơ quan chủ trì thiết kế quy trình theo nhu cầu riêng mà chưa tính đủ tác động đối với cơ quan phối hợp. Khi cùng một thông tin được yêu cầu nhiều lần hoặc thẩm quyền xử lý không rõ, chi phí phối hợp có thể chuyển sang người dân, doanh nghiệp. Cần xem xét vấn đề này thông qua sơ đồ quy trình, trách nhiệm cung cấp dữ liệu và thời hạn phản hồi. Nhận diện được khâu trùng lặp là điều kiện để đơn giản hóa thủ tục mà vẫn duy trì khả năng kiểm tra.
Đánh giá thiên về hình thức phát sinh khi số văn bản, cuộc họp hoặc báo cáo được sử dụng thay cho kết quả hoàn thành nhiệm vụ. Cơ quan có thể hoàn tất đầy đủ hoạt động theo kế hoạch trong khi vấn đề cần giải quyết vẫn tồn tại. Vì vậy, mỗi nhiệm vụ cần xác định sản phẩm đầu ra và yêu cầu chất lượng; việc đánh giá phải dựa trên chứng cứ có thể kiểm tra. Nghị định số 335/2025/NĐ-CP ngày 21/12/2025 là căn cứ để tổ chức đánh giá, xếp loại chất lượng cơ quan hành chính nhà nước và công chức theo các tiêu chí luật định (Chính phủ, 2025b).
Khoảng cách giữa thiết kế và thực thi cần được xử lý ngay khi xây dựng chính sách. Cơ quan soạn thảo nên tham vấn đơn vị trực tiếp thực hiện về khối lượng công việc, dữ liệu sẵn có và điều kiện nhân lực. Khi chính sách được triển khai, phản ánh của cấp cơ sở phải có đầu mối tiếp nhận và thời hạn trả lời. Tính chủ động của công chức cần đi cùng khả năng tiếp cận hướng dẫn chuyên môn; yêu cầu tự chịu trách nhiệm sẽ khó thực hiện nếu nhiệm vụ được giao không tương xứng với thẩm quyền và nguồn lực.
Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia được phê duyệt tại Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 06/01/2022 là một trường hợp có thể phân tích theo cách tiếp cận liên thông (Thủ tướng Chính phủ, 2022). Nghị định số 63/2024/NĐ-CP ngày 10/6/2024 quy định liên thông điện tử đối với nhóm thủ tục đăng ký khai sinh, đăng ký thường trú và cấp thẻ bảo hiểm y tế cho trẻ em dưới 6 tuổi (Chính phủ, 2024). Giá trị quản trị của cơ chế này nằm ở khả năng phối hợp xử lý một nhu cầu của người dân qua nhiều cơ quan. Để đánh giá kết quả, cần theo dõi thời gian hoàn thành, yêu cầu bổ sung hồ sơ và khả năng tái sử dụng dữ liệu. Việc ban hành cơ chế liên thông chưa đủ để kết luận mọi khó khăn về hạ tầng, dữ liệu hoặc nhân lực đã được giải quyết.
3.5. Giảm tâm lý né tránh trách nhiệm bằng quy định rõ ràng và cơ chế bảo vệ
Tâm lý né tránh trách nhiệm cần được phân tích trong quan hệ giữa yêu cầu hoàn thành nhiệm vụ và mức độ rõ ràng của căn cứ pháp lý. Khi cơ quan chưa thống nhất cách hiểu quy định hoặc chưa phân định rõ thẩm quyền, công chức có thể kéo dài việc xin ý kiến. Tuy nhiên, cần phân biệt khó khăn khách quan với hành vi trì hoãn, đùn đẩy nhiệm vụ đã được giao rõ. Cơ chế bảo vệ đổi mới phải hỗ trợ việc thực hiện công vụ có trách nhiệm, đồng thời duy trì yêu cầu xử lý hành vi vụ lợi và vi phạm pháp luật.
Ví dụ về việc giao đất cho nhà đầu tư liên danh cho thấy sự cần thiết phải đối chiếu đầy đủ với các quy định pháp luật có liên quan. Trong trả lời được Báo điện tử Chính phủ đăng ngày 05/3/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường viện dẫn Điều 4, khoản 5 Điều 124 Luật Đất đai và khoản 2 Điều 54 Nghị định số 102/2024/NĐ-CP ngày 30/7/2024; việc xác định tư cách của liên danh phải căn cứ vào pháp luật về đầu tư (Báo điện tử Chính phủ, 2026). Do đó, không đủ cơ sở để kết luận có xung đột pháp luật chỉ từ sự khác biệt giữa tư cách tham gia lựa chọn nhà đầu tư và tư cách người sử dụng đất. Vấn đề đặt ra đối với việc thực thi là xác định đúng chủ thể, thủ tục và cơ quan có thẩm quyền trong từng hồ sơ.
Cơ chế bảo vệ cán bộ đã có căn cứ trong Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 và Nghị định số 73/2023/NĐ-CP ngày 29/9/2023 (Bộ Chính trị, 2021; Chính phủ, 2023). Đặc biệt, Điều 34 Luật Cán bộ, công chức năm 2025 quy định các trường hợp được xem xét loại trừ, miễn, giảm trách nhiệm, trong đó có thực hiện đề xuất đổi mới, sáng tạo được cho phép và được xác định đáp ứng điều kiện luật định. Khoản 2 điều này yêu cầu việc áp dụng tuân theo pháp luật có liên quan và quy định của cấp có thẩm quyền (Quốc hội, 2025). Vì vậy, trọng tâm cần nghiên cứu là điều kiện và trình tự áp dụng cơ chế bảo vệ, thay vì khẳng định pháp luật chưa có quy định.
Một cơ chế bảo vệ có khả năng thực hiện cần giúp người đề xuất biết phải chuẩn bị hồ sơ gì, ai có quyền quyết định và kết quả được đánh giá theo tiêu chí nào. Việc phân định trách nhiệm phải xem xét thông tin và điều kiện tại thời điểm ra quyết định, mức độ tuân thủ đề xuất được chấp thuận và biện pháp xử lý rủi ro đã thực hiện. Không thể chỉ căn cứ vào kết quả không đạt mục tiêu để kết luận có vi phạm; đồng thời, mục đích vì lợi ích chung cũng không tự động loại trừ mọi trách nhiệm pháp lý.
3.6. Nâng cao khả năng thích ứng trong xây dựng và thực thi pháp luật
Khả năng thích ứng của thể chế thể hiện ở việc tiếp nhận thông tin về những thay đổi của thực tiễn và điều chỉnh quy định theo thẩm quyền. Một quy định phù hợp tại thời điểm ban hành có thể cần sửa đổi khi đối tượng điều chỉnh hoặc điều kiện thực hiện thay đổi. Theo đó, cơ quan quản lý cần duy trì việc theo dõi thi hành pháp luật, làm rõ những chi phí phát sinh và xác định nội dung cần hướng dẫn. Tính ổn định của pháp luật phải được cân nhắc cùng yêu cầu thích ứng, tránh thay đổi thiếu dự báo gây khó khăn cho chủ thể tuân thủ.
Khi phát hiện quy định không còn phù hợp, cơ quan thực thi cần ghi nhận vướng mắc và kiến nghị sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ theo thủ tục. Trong thời gian chờ xử lý, việc áp dụng phải tuân thủ pháp luật hiện hành; công chức không được tự đặt ra ngoại lệ ngoài thẩm quyền. Nếu cần thử nghiệm phương án mới, phải xác định cơ chế pháp lý cho phép và điều kiện kiểm soát. Cách tiếp cận này bảo đảm tính linh hoạt được thực hiện thông qua quy trình có trách nhiệm, thay vì phụ thuộc vào lựa chọn cá nhân.
Việc sử dụng tiền kiểm hay hậu kiểm cần căn cứ đặc điểm từng lĩnh vực và năng lực giám sát. Có thể giảm yêu cầu chấp thuận trước đối với hoạt động mà tiêu chuẩn tuân thủ rõ ràng, rủi ro có thể theo dõi và hậu quả có thể khắc phục. Ngược lại, hoạt động có nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng vẫn cần biện pháp kiểm soát phù hợp trước khi triển khai. Vì vậy, đề xuất tăng hậu kiểm phải đi kèm công cụ giám sát và khả năng xử lý vi phạm; không nên coi đây là phương án thay thế đồng loạt cho mọi hình thức tiền kiểm.
3.7. Hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho đổi mới sáng tạo
Công nghệ và mô hình kinh doanh mới có thể đặt ra vấn đề chưa được quy định đầy đủ. Trong trường hợp đó, thử nghiệm có kiểm soát tạo điều kiện thu thập bằng chứng để hoàn thiện chính sách trong một phạm vi được xác định. Việt Nam đã có quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng tại Nghị định số 94/2025/NĐ-CP ngày 29/4/2025 (Chính phủ, 2025a). Bởi vậy, vấn đề cần đặt ra là đánh giá việc thực hiện và hoàn thiện cơ chế theo từng lĩnh vực, thay vì đề xuất thiết lập từ đầu như thể chưa có quy định.
Một cơ chế thử nghiệm cần xác định rõ đối tượng tham gia, thời hạn, phạm vi hoạt động và trách nhiệm quản lý rủi ro. Việc chấp thuận phải kèm điều kiện giám sát, bảo vệ người tham gia và xử lý khi phát sinh tác động bất lợi. Dữ liệu thu được cần đủ để đánh giá liệu phương án thử nghiệm có đáp ứng mục tiêu chính sách và có thể mở rộng hay không. Thử nghiệm không đồng nghĩa với miễn tuân thủ toàn bộ pháp luật; các ngoại lệ, nếu có, phải được xác lập bởi cơ quan có thẩm quyền. Những yêu cầu này giúp gắn đổi mới sáng tạo với khả năng kiểm chứng và trách nhiệm của chủ thể thực hiện.
3.8. Gắn kết chặt chẽ giữa thiết kế chính sách và văn hóa bảo vệ người dám đổi mới
Bảo vệ người đổi mới cần được tổ chức ngay khi xem xét đề xuất. Cơ quan có thẩm quyền phải đánh giá mục tiêu, căn cứ, phương án thực hiện và rủi ro dự kiến; đồng thời xác định trách nhiệm theo dõi và xử lý tình huống phát sinh. Kết luận số 14-KL/TW đặt định hướng khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; Nghị định số 73/2023/NĐ-CP quy định điều kiện và biện pháp bảo vệ (Bộ Chính trị, 2021; Chính phủ, 2023).
Trong đánh giá trách nhiệm, cần phân biệt hành vi vụ lợi, cố ý vi phạm với rủi ro phát sinh khi thực hiện đề xuất được cho phép. Việc phân biệt phải dựa vào hồ sơ và hành vi thực tế, bao gồm việc công khai xung đột lợi ích, báo cáo diễn biến và thực hiện biện pháp phòng ngừa. Động cơ vì lợi ích chung cần được cơ quan có thẩm quyền xem xét theo điều kiện pháp luật, không chỉ dựa vào giải trình của người thực hiện.
Văn hóa bảo vệ người đổi mới còn thể hiện ở cách lãnh đạo tiếp nhận đề xuất, trả lời kiến nghị và xử lý sai sót. Cần tránh việc giao nhiệm vụ rộng nhưng không quyết định rõ phương án, sau đó quy toàn bộ trách nhiệm cho cấp thực hiện. Người đứng đầu phải thực hiện trách nhiệm tương ứng với thẩm quyền phê duyệt và giám sát. Khi trách nhiệm được xác định cụ thể, cơ chế bảo vệ có điều kiện trở thành cơ sở khuyến khích chủ động, đồng thời giúp kiểm soát việc lợi dụng danh nghĩa đổi mới.
4. Giải pháp nâng cao năng lực thực thi quyết sách
Thứ nhất, phát triển năng lực giải quyết vấn đề gắn với yêu cầu của vị trí việc làm.
Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức cần kết hợp kiến thức pháp luật với kỹ năng phân tích chính sách và xử lý tình huống thực tế. Nội dung bồi dưỡng nên xuất phát từ nhiệm vụ của từng vị trí, chú trọng việc xác định căn cứ pháp lý, lựa chọn phương án và giải trình quyết định. Nghị định số 361/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 về vị trí việc làm công chức cung cấp căn cứ tổ chức việc xác định yêu cầu công việc (Chính phủ, 2025c). Trên cơ sở đó, cơ quan sử dụng công chức cần xác định khoảng thiếu hụt năng lực và đánh giá khả năng vận dụng sau đào tạo.
Đánh giá công chức phải gắn với sản phẩm, chất lượng và tiến độ thực hiện nhiệm vụ theo quy định, đồng thời xem xét điều kiện thực hiện. Nghị định số 335/2025/NĐ-CP ngày 21/12/2025 là căn cứ cho việc đánh giá, xếp loại chất lượng cơ quan hành chính và công chức (Chính phủ, 2025b). Khi cụ thể hóa tiêu chí, cần tránh chỉ tính số hồ sơ hoặc số đầu việc mà bỏ qua mức độ phức tạp. Phản hồi của người dân, doanh nghiệp có thể hỗ trợ đánh giá chất lượng phục vụ, nhưng phải được thu thập phù hợp và đối chiếu với dữ liệu nghiệp vụ.
Thứ hai, phân cấp, phân quyền gắn với nguồn lực và kiểm soát quyền lực.
Phân cấp, phân quyền cần xác định rõ nhiệm vụ nào do cấp cơ sở quyết định, nhiệm vụ nào phải xin ý kiến và trường hợp nào cần chuyển cấp có thẩm quyền. Mỗi nhiệm vụ được giao phải đi cùng điều kiện nhân lực, kinh phí và dữ liệu cần thiết. Phạm vi chủ động của địa phương cần được quy định cụ thể, tránh sử dụng yêu cầu linh hoạt để biện minh cho việc vượt thẩm quyền. Cơ quan cấp trên có trách nhiệm hướng dẫn và kiểm tra theo rủi ro; cấp thực hiện phải giải trình về kết quả và căn cứ quyết định. Việc công khai thông tin cần bảo đảm quyền giám sát của người dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội, đồng thời tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu và bí mật nhà nước.
Thứ ba, duy trì cơ chế rà soát và phản hồi chính sách thường xuyên.
Các bộ, ngành và địa phương cần giao đầu mối tiếp nhận phản ánh về vướng mắc thể chế, sử dụng tổ chức hiện có và hạn chế phát sinh thêm tầng nấc phối hợp. Mỗi phản ánh cần được phân loại theo nguyên nhân: quy định mâu thuẫn, thiếu hướng dẫn hoặc sai sót trong thực thi. Cơ quan đầu mối phải xác định đơn vị xử lý, thời hạn trả lời và kết quả khắc phục. Đối thoại với người dân, doanh nghiệp cần hướng vào hồ sơ, quy trình và chi phí cụ thể để tạo căn cứ sửa đổi chính sách.
Trong xây dựng pháp luật, cần lấy ý kiến thực chất của chủ thể chịu tác động và cơ quan trực tiếp thực hiện. Báo cáo đánh giá tác động phải làm rõ phương án tổ chức thi hành, nguồn lực và cách theo dõi kết quả. Sau khi văn bản có hiệu lực, cơ quan chủ trì cần đối chiếu kết quả với mục tiêu ban đầu để kiến nghị điều chỉnh. Đối với thủ tục liên thông, nên theo dõi thời gian xử lý toàn bộ quy trình và số lần yêu cầu người dân bổ sung thông tin, thay vì chỉ đánh giá riêng từng cơ quan.
Thứ tư, hoàn thiện điều kiện và trình tự bảo vệ cán bộ đổi mới vì lợi ích chung.
Việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ cần xuất phát từ Điều 34 Luật Cán bộ, công chức năm 2025 và các quy định liên quan, tránh đề xuất lại nội dung đã được luật hóa (Quốc hội, 2025). Cần làm rõ hồ sơ đề xuất, thẩm quyền chấp thuận, tiêu chí đánh giá và trình tự xem xét trách nhiệm khi kết quả không đạt mục tiêu. Bài viết kiến nghị rà soát tính thống nhất giữa cơ chế này với quy định về trách nhiệm trong các lĩnh vực đầu tư công, quản lý tài chính và công vụ. Đối với trách nhiệm hình sự, phải đối chiếu riêng căn cứ của pháp luật hình sự; việc được phê duyệt đề xuất hoặc không có động cơ vụ lợi không tự động tạo ra quyền miễn trừ. Nếu đề xuất bổ sung trường hợp loại trừ trách nhiệm, cần đánh giá đầy đủ phạm vi áp dụng, điều kiện kiểm chứng và nguy cơ bị lợi dụng. Hướng hoàn thiện này nhằm bảo vệ sự chủ động có trách nhiệm, đồng thời giữ nguyên yêu cầu xử lý hành vi vi phạm theo pháp luật.
5. Kết luận
Đổi mới nhận thức về thể chế cần được thể hiện trong năng lực tổ chức thực hiện quyết sách. Cách tiếp cận chú trọng hành vi giúp làm rõ mối liên hệ giữa quy định, thẩm quyền và điều kiện thực thi, qua đó nhận diện đúng nội dung cần điều chỉnh. Những trường hợp được xem xét cho thấy cần phân biệt hạn chế của thiết kế chính sách với sai sót trong áp dụng; không thể giải thích mọi kết quả chưa đạt yêu cầu chỉ bằng nhận định về tư duy của đội ngũ công chức.
Nâng cao năng lực thực thi đòi hỏi xác định rõ trách nhiệm, bảo đảm nguồn lực và duy trì phản hồi từ người dân, doanh nghiệp. Sự chủ động phải được thực hiện trong phạm vi pháp luật và gắn với cơ chế bảo vệ có điều kiện. Các kiến nghị về đào tạo, phân cấp và đánh giá công vụ cần được cụ thể hóa bằng nhiệm vụ có thể theo dõi. Kết quả thực hiện, chất lượng phục vụ và khả năng giải trình là căn cứ để tiếp tục điều chỉnh thể chế.
Tài liệu tham khảo:
Báo điện tử Chính phủ (05/3/2026). Điều kiện giao đất cho nhà đầu tư liên danh. https://baochinhphu.vn/dieu-kien-giao-dat-cho-nha-dau-tu-lien-danh-102260304161527111.htm
Bộ Chính trị (2021). Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.
Chính phủ (2021). Nghị quyết số 76/NQ-CP ngày 15/7/2021 ban hành Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2021–2030.
Chính phủ (2023). Nghị định số 73/2023/NĐ-CP ngày 29/9/2023 quy định về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Chính phủ (2024). Nghị định số 63/2024/NĐ-CP ngày 10/6/2024 quy định việc thực hiện liên thông điện tử 02 nhóm thủ tục hành chính: đăng ký khai sinh, đăng ký thường trú, cấp thẻ bảo hiểm y tế cho trẻ em dưới 6 tuổi; đăng ký khai tử, xóa đăng ký thường trú, giải quyết mai táng phí, tử tuất.
Chính phủ (2025a). Nghị định số 94/2025/NĐ-CP ngày 29/4/2025 quy định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng.
Chính phủ (2025b). Nghị định số 335/2025/NĐ-CP ngày 21/12/2025 quy định về đánh giá, xếp loại chất lượng đối với cơ quan hành chính nhà nước và công chức.
Chính phủ (2025c). Nghị định số 361/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 quy định về vị trí việc làm công chức.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. (Tập I, II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Kiểm toán nhà nước (05/9/2026). Nhiều lỗ hổng lộ diện qua kiểm toán việc thực hiện Nghị định 178/2024/NĐ-CP. https://sav.gov.vn/vi/bai-viet/nhieu-lo-hong-lo-dien-qua-kiem-toan-viec-thuc-hien-nghi-dinh-1782024nd-cp
North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511808678
Quốc hội (2025). Luật Cán bộ, công chức năm 2025. Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 06/01/2022 phê duyệt Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022–2025, tầm nhìn đến năm 2030.



