Digital culture in the knowledge society: Transforming governance approaches and policy implications for Vietnam
TS. Doãn Minh Thắng
Học viện Hành chính và Quản trị công
Email: thangdm@apag.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiếp nhận các giá trị văn hóa, đồng thời tái cấu trúc các mối quan hệ giữa Nhà nước, các thiết chế văn hóa, các doanh nghiệp nền tảng và công chúng. Những chuyển biến này đặt ra yêu cầu tiếp cận văn hóa số không chỉ như kết quả của quá trình số hóa tài nguyên mà còn như một hệ sinh thái xã hội – kỹ thuật, trong đó các quan hệ văn hóa chịu tác động đồng thời từ công nghệ, dữ liệu, thể chế và hành vi tham gia. Trên cơ sở nghiên cứu tài liệu và tổng hợp lý thuyết có định hướng, kết hợp với nghiên cứu quốc tế về nền tảng hóa sản xuất văn hóa, truyền thông tham gia, quyền văn hóa và quản trị giá trị công. Đối chiếu với các định hướng chính sách của Việt Nam, bài viết xác định những yêu cầu về đổi mới phương thức quản trị, phát triển dữ liệu văn hóa, bảo đảm sự tham gia của người dân và xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả dựa trên các giá trị xã hội.
Từ khóa: Văn hóa số; xã hội tri thức; quản trị văn hóa; truyền thông tham gia; hệ sinh thái số; giá trị công; chuyển đổi số.
Abstract: The development of digital technology is transforming how cultural values are created, produced, distributed, and received, while also restructuring the relationships among the state, cultural institutions, platform companies, and the public. These changes require approaching digital culture not only as the result of digitizing resources but also as a socio-technical ecosystem in which technology, data, institutions, and participatory behavior simultaneously shape cultural relationships. This article draws on a literature review and a targeted synthesis of theories, combined with international research on the platformization of cultural production, participatory media, cultural rights, and the governance of public values. By comparing these findings with Vietnam’s policy directions, this article identifies requirements for innovating governance approaches, developing cultural data, ensuring public participation, and establishing an effectiveness evaluation system based on social value.
Keywords: Digital culture; knowledge society; cultural governance; participatory communication; digital ecosystem; public values; digital transformation.
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển của công nghệ số đang tạo ra những thay đổi mang tính cấu trúc trong đời sống văn hóa đương đại. Internet, các nền tảng truyền thông xã hội, công nghệ dữ liệu và trí tuệ nhân tạo không chỉ làm thay đổi cách thức sản xuất, lưu trữ và phân phối nội dung mà còn tác động đến các điều kiện hình thành, tiếp nhận và tái tạo các giá trị văn hóa.
Trong mô hình truyền thống, hoạt động văn hóa thường được tổ chức thông qua các thiết chế có chức năng tương đối xác định như thư viện, bảo tàng, cơ quan báo chí, nhà xuất bản, trường học và các tổ chức nghệ thuật. Những thiết chế này giữ vai trò lựa chọn, bảo tồn, phổ biến và định hướng các sản phẩm văn hóa đến công chúng. Sự phát triển của công nghệ số từng bước làm thay đổi những mối quan hệ đó. Công chúng không còn chỉ là đối tượng tiếp nhận mà còn có thể trở thành chủ thể sáng tạo, biên tập, chia sẻ, tái sử dụng và phân phối nội dung. Các hoạt động văn hóa được tổ chức thông qua nhiều nền tảng, mạng lưới và cộng đồng, vượt qua giới hạn về tổ chức, lãnh thổ và thời gian.
Những thay đổi này đặt ra một vấn đề nghiên cứu quan trọng: văn hóa số chỉ là sự mở rộng các hoạt động văn hóa truyền thống bằng công nghệ, hay đang hình thành một phương thức tổ chức và quản trị đời sống văn hóa với những đặc trưng riêng? Đối với Việt Nam, quá trình chuyển đổi số và đổi mới chính sách văn hóa đang tạo ra những điều kiện mới cho sự phát triển của văn hóa số. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các định hướng này thành cơ chế quản trị cụ thể đòi hỏi phải xác định các chiều cạnh tác động, các điều kiện thực hiện và các tiêu chí đánh giá hiệu quả. Mục tiêu của bài viết là xây dựng một khung phân tích lý thuyết tích hợp, có khả năng hỗ trợ nghiên cứu, thiết kế và đánh giá chính sách quản trị văn hóa số tại Việt Nam.
2. Tổng quan nghiên cứu quốc tế
2.1. Văn hóa số như một hệ sinh thái xã hội – kỹ thuật
Các nghiên cứu đầu thế kỷ XXI thường xem xét văn hóa số trong mối quan hệ với quá trình hình thành xã hội thông tin, xã hội mạng và xã hội tri thức. Uzelac (2008) phân biệt các khái niệm này, nhấn mạnh rằng sự gia tăng thông tin và khả năng kết nối không tự động dẫn đến một xã hội công bằng, bao trùm và có khả năng chia sẻ tri thức. Cách tiếp cận đó chuyển sự chú ý từ công nghệ sang các điều kiện xã hội quy định cách thức sử dụng công nghệ. Một hệ thống số có thể tạo điều kiện để nhiều người tiếp cận tài nguyên văn hóa hơn, nhưng mức độ hưởng lợi phụ thuộc vào khả năng sử dụng, điều kiện kinh tế, kỹ năng và mức độ phù hợp của nội dung. Điểm quan trọng trong luận giải của Uzelac là văn hóa số không chỉ làm xuất hiện những phương tiện truyền thông mới mà còn góp phần hình thành một môi trường xã hội mới, nơi các thực hành văn hóa liên tục được tái tổ chức. Từ góc độ này, đối tượng nghiên cứu không chỉ là sản phẩm số hay các nền tảng kỹ thuật, mà còn là mối quan hệ giữa công nghệ, tổ chức và cộng đồng.
Cvjetičanin (2008) tiếp tục phát triển cách tiếp cận đó thông qua việc phân tích các yêu cầu đổi mới chính sách văn hóa trong môi trường số. Trong nghiên cứu về các tổ chức và cổng thông tin văn hóa tại Croatia, tác giả cho thấy nhiều tổ chức đã thiết lập sự hiện diện trực tuyến nhưng chủ yếu sử dụng website như một công cụ giới thiệu thông tin, trong khi khả năng tương tác và giao tiếp với công chúng còn hạn chế. Phát hiện này phản ánh một vấn đề có ý nghĩa rộng hơn: sự xuất hiện của công nghệ không đồng nghĩa với việc mô hình hoạt động của tổ chức đã thay đổi tương ứng.
Như vậy, văn hóa số là một hiện tượng xã hội – kỹ thuật, trong đó công nghệ, hành vi và thể chế có mối quan hệ tương tác với nhau. Tuy nhiên, những nghiên cứu nền tảng này ra đời khi Web 2.0 mới phát triển mạnh và chưa bao quát đầy đủ các biến đổi do nền tảng hóa, dữ liệu hóa và trí tuệ nhân tạo tạo sinh mang lại.
2.2. Nền tảng hóa và sự phân phối lại quyền lực trong hoạt động văn hóa
Sự phát triển của các nền tảng trực tuyến đã làm thay đổi đáng kể các điều kiện tổ chức hoạt động văn hóa. Nieborg và Poell (2018) sử dụng khái niệm platformization of cultural production để giải thích quá trình các nền tảng kỹ thuật và cơ chế kinh tế của chúng thâm nhập vào hoạt động sản xuất, phân phối và lưu thông nội dung văn hóa. Thông qua nghiên cứu các ngành tin tức và trò chơi điện tử, các tác giả chỉ ra rằng các sản phẩm văn hóa ngày càng chịu ảnh hưởng bởi dữ liệu phản hồi của người sử dụng, hệ thống phân phối và cơ chế quản trị nền tảng. Sự thay đổi này không chỉ liên quan đến phương tiện phân phối mà còn tác động đến đặc tính và phương thức phát triển của sản phẩm văn hóa. Poell và cộng sự (2019) tiếp tục làm rõ nền tảng hóa như một quá trình bao gồm sự thâm nhập của hạ tầng dữ liệu, cơ chế kinh tế và khuôn khổ quản trị của nền tảng vào nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, đồng thời tái tổ chức các thực hành văn hóa. Cách tiếp cận này cho thấy quan hệ quyền lực giữa các chủ thể trong môi trường số không hoàn toàn cân xứng.
Doanh nghiệp nền tảng có thể thiết lập các điều kiện truy cập, quy tắc phân phối, cơ chế thu thập dữ liệu và các hình thức thương mại hóa nội dung. Trong khi đó, người sáng tạo và tổ chức văn hóa thường phải thích ứng với các điều kiện vận hành do nền tảng đặt ra. Van Dijck và cộng sự (2018) nhấn mạnh rằng xã hội nền tảng đặt ra những vấn đề quan trọng đối với việc bảo vệ các giá trị công, bao gồm quyền riêng tư, tính công bằng, khả năng tiếp cận và trách nhiệm giải trình.
Từ góc độ quản trị văn hóa, hướng nghiên cứu này bổ sung cho các lý thuyết truyền thông tham gia một vấn đề mang tính cấu trúc: công chúng có thể gia tăng khả năng sáng tạo nội dung nhưng không nhất thiết gia tăng tương ứng quyền kiểm soát đối với việc phân phối và sử dụng nội dung. Điều đó đặt ra yêu cầu xem xét mối quan hệ giữa quyền tham gia của người sử dụng và quyền lực của các chủ thể quản lý nền tảng.
2.3. Truyền thông tham gia và đồng sáng tạo giá trị văn hóa
Trong mô hình truyền thông truyền thống, các tổ chức văn hóa thường giữ vai trò trung tâm trong việc lựa chọn, sản xuất và phổ biến nội dung. Công chúng chủ yếu tiếp nhận và có những cơ hội phản hồi nhất định. Sự phát triển của Internet tạo điều kiện cho người dùng tham gia vào nhiều giai đoạn trong quá trình sáng tạo và phân phối nội dung. Uzelac (2008) đã nhận diện sự chuyển dịch từ người tiêu dùng thông tin sang những người sử dụng tích cực, có khả năng tạo ra và chia sẻ các sản phẩm văn hóa. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa khả năng tương tác về mặt kỹ thuật và mức độ tham gia thực chất.
Một nền tảng cho phép người sử dụng bình luận hoặc chia sẻ nội dung chưa chắc đã tạo ra cơ chế để ý kiến của họ có thể ảnh hưởng đến quyết định của tổ chức. Vì vậy, việc nghiên cứu sự tham gia cần xem xét cả khả năng tiếp cận, mức độ đóng góp và ảnh hưởng của công chúng đối với các hoạt động văn hóa. Zhang và cộng sự (2024), trong nghiên cứu về sự tham gia của thanh niên vào quản lý di sản văn hóa thông qua công nghệ số, đã xây dựng khung đánh giá gồm 4 tiêu chí và 35 chỉ báo, được xác nhận thông qua tham vấn chuyên gia và phân tích đa biến. Nghiên cứu nhấn mạnh các vấn đề về tính bao trùm, mức độ tham gia, vai trò của công nghệ và khả năng hình thành sáng kiến của người trẻ trong công tác quản lý di sản.
Kết quả này cho thấy sự tham gia văn hóa số cần được đánh giá thông qua các tiêu chí phản ánh chất lượng và tác động của hoạt động tham gia, thay vì chỉ dựa trên số lượng tương tác.
2.4. Quản trị thiết chế văn hóa trong môi trường nền tảng
Valtysson (2022) nghiên cứu chính sách truyền thông số và thực hành trực tuyến của British Museum và National Museum of Australia. Thông qua phân tích văn bản, giao diện và hoạt động trên Instagram, có khoảng cách giữa các tuyên bố chính sách về sự tham gia dân chủ của công chúng và cách tổ chức, sử dụng nền tảng trong thực tiễn. Điều này không đồng nghĩa với việc các hệ thống truyền thông của hai bảo tàng hoạt động kém hiệu quả. Nó cho thấy những mục tiêu tham gia và đồng sáng tạo được thể hiện trong diễn ngôn chính sách có thể chưa được phản ánh đầy đủ trong thiết kế và trong quá trình vận hành.
Cao (2025) tiếp cận vấn đề từ thực tiễn việc các tổ chức di sản văn hóa sử dụng nền tảng Google Arts & Culture. Dựa trên phỏng vấn bán cấu trúc với đại diện của 23 tổ chức văn hóa và một nhân sự của Google, xác định những khó khăn liên quan đến nguồn lực kỹ thuật, phối hợp nội bộ, giao tiếp và tích hợp nền tảng trong chiến lược tổ chức. Việc sử dụng một nền tảng công nghệ lớn không tự động giúp các thiết chế văn hóa nâng cao năng lực vận hành. Những hạn chế về tổ chức và nhân sự có thể khiến sự tham gia trên nền tảng chỉ mang tính thử nghiệm, phân tán hoặc không được duy trì lâu dài. Đây là bằng chứng thực nghiệm quan trọng cho thấy năng lực thể chế cần được xem là một thành tố riêng trong nghiên cứu về quản trị văn hóa số.
2.5. Quyền văn hóa, bất bình đẳng số và giá trị công
Helsper (2021) phân tích mối quan hệ giữa bất bình đẳng xã hội và bất bình đẳng số, cho thấy sự khác biệt về điều kiện tiếp cận, kỹ năng và khả năng sử dụng công nghệ có thể liên quan đến những kết quả xã hội không đồng đều.
Từ góc độ văn hóa, điều này đặt ra yêu cầu rằng khả năng kết nối Internet không đồng nghĩa với cơ hội hưởng thụ văn hóa một cách bình đẳng. UNESCO (2022) nhấn mạnh vai trò của chính sách trong việc bảo vệ đa dạng biểu đạt văn hóa, quyền của người sáng tạo và các điều kiện phát triển bền vững của hệ sinh thái sáng tạo. Tuyên bố MONDIACULT 2022 tiếp tục khẳng định văn hóa là một lợi ích công toàn cầu, đồng thời nhấn mạnh các quyền liên quan đến sáng tạo, bảo vệ di sản và tham gia vào đời sống văn hóa. Đến năm 2025, Báo cáo toàn cầu về chính sách văn hóa của UNESCO tiếp tục đặt trọng tâm vào khả năng tham gia công bằng, sự phát triển của hệ sinh thái sáng tạo và yêu cầu sử dụng công nghệ nhằm giảm bất bình đẳng. Báo cáo của UNESCO (2026) cho thấy chuyển đổi số có thể mở rộng công cụ sáng tạo, thị trường và công chúng, nhưng đồng thời làm gia tăng những bất ổn đối với người sáng tạo và những khác biệt về năng lực số.
Những nghiên cứu và báo cáo này tạo cơ sở để xác định rằng hiệu quả quản trị văn hóa số không nên được đánh giá chỉ dựa trên các tiêu chí kinh tế hoặc số lượng sản phẩm được số hóa. Cần bổ sung các tiêu chí liên quan đến quyền, mức độ công bằng, đa dạng văn hóa và lợi ích xã hội.
3. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
3.1. Phân biệt số hóa văn hóa, chuyển đổi số văn hóa và văn hóa số
Một yêu cầu lý luận quan trọng là phân biệt ba khái niệm có liên hệ nhưng không đồng nhất. Số hóa văn hóa đề cập đến quá trình chuyển đổi tài liệu, hiện vật, hình ảnh, âm thanh và các nguồn lực văn hóa sang dạng dữ liệu số. Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa là quá trình ứng dụng và tích hợp công nghệ số nhằm thay đổi phương thức tổ chức, vận hành, cung cấp dịch vụ và tạo ra giá trị cho các tổ chức hoặc hoạt động văn hóa. Văn hóa số có nội hàm rộng hơn, bao gồm các giá trị, hành vi, thực hành và quan hệ xã hội được hình thành hoặc biến đổi trong môi trường số.
Văn hóa số là hệ thống các giá trị, thực hành, quan hệ và phương thức sáng tạo, truyền thông, tiếp nhận, tái tạo văn hóa được hình thành hoặc biến đổi trong môi trường công nghệ số, dưới tác động tương hỗ giữa điều kiện kỹ thuật, hành vi xã hội và các thiết chế quản trị. Định nghĩa nhấn mạnh 3 đặc trưng: tính xã hội, tính kết nối và tính thể chế của văn hóa số.
3.2. Khái niệm quản trị hệ sinh thái văn hóa số
Quản lý văn hóa thường tập trung vào việc tổ chức, điều hành và kiểm soát các hoạt động thuộc lĩnh vực văn hóa theo thẩm quyền, mục tiêu và quy định đã được xác lập. Trong khi đó, quản trị văn hóa có thể được tiếp cận rộng hơn, nhấn mạnh sự phối hợp giữa các chủ thể công và ngoài công trong quá trình xác lập mục tiêu, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả. Khi áp dụng vào môi trường số, quản trị văn hóa cần tính đến vai trò của doanh nghiệp nền tảng, nhà cung cấp hạ tầng kỹ thuật, cộng đồng sáng tạo và người dùng.
Quản trị hệ sinh thái văn hóa số là quá trình thiết lập, phối hợp và điều chỉnh các quan hệ giữa Nhà nước, tổ chức văn hóa, doanh nghiệp công nghệ, cộng đồng sáng tạo và người dân nhằm phát triển, phân phối và hưởng thụ các giá trị văn hóa trong môi trường số theo nguyên tắc công bằng, bao trùm, có trách nhiệm và bền vững. Khái niệm này không thay thế chức năng quản lý nhà nước mà mở rộng cách tiếp cận đối với các công cụ và quan hệ quản trị.
3.3. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết phân tích tài liệu thứ cấp và phân tích chính sách. Việc lựa chọn tài liệu được thực hiện có chủ đích theo mức độ liên quan đến 4 chủ đề: hệ sinh thái văn hóa số; nền tảng hóa; truyền thông tham gia; quyền văn hóa và năng lực quản trị. Bài viết sử dụng công trình của Uzelac và Cvjetičanin (2008) làm điểm xuất phát lịch sử, sau đó đối chiếu với các nghiên cứu quốc tế đã được công bố, đặc biệt là từ năm 2018 đến năm 2026. Bài viết dựa trên các nghị quyết, quyết định và văn bản pháp luật của Việt Nam có liên quan trực tiếp đến phát triển văn hóa và chuyển đổi số. Qua đó, phân tích khái niệm để làm rõ nội hàm và phạm vi của văn hóa số và quản trị văn hóa số. So sánh các cách tiếp cận lý thuyết nhằm nhận diện các cơ chế và điều kiện tác động được đề cập trong các nghiên cứu quốc tế. Tổng hợp những chiều cạnh có khả năng liên kết công nghệ, sự tham gia, quyền văn hóa và năng lực thể chế. Đối chiếu khung phân tích với định hướng chính sách của Việt Nam để xác định hàm ý quản trị và các vấn đề cần kiểm chứng.
4. Những chuyển biến cơ bản của văn hóa số và yêu cầu đối với quản trị
4.1. Từ truyền thông phân phối sang truyền thông tham gia
Trong mô hình truyền thông truyền thống, các tổ chức truyền thông và thiết chế văn hóa giữ vai trò chủ đạo trong việc lựa chọn, biên tập và phổ biến nội dung. Môi trường số mở rộng khả năng phản hồi, tương tác và tạo nội dung của công chúng. Tuy nhiên, quá trình này không đồng nghĩa với việc quan hệ quyền lực trở nên hoàn toàn bình đẳng. Người sử dụng có thể trực tiếp sáng tạo sản phẩm, nhưng khả năng tiếp cận công chúng của sản phẩm vẫn chịu ảnh hưởng bởi cơ chế quản lý và phân phối nội dung của các nền tảng. Vì vậy, cần phân biệt hai vấn đề: khả năng tham gia của người sử dụng và mức độ ảnh hưởng thực tế của sự tham gia. Đối với quản trị văn hóa, sự tham gia có ý nghĩa khi ý kiến và tri thức của công chúng được tiếp nhận, xử lý và có khả năng tác động đến hoạt động của tổ chức.
4.2. Từ tiếp nhận văn hóa sang đồng sáng tạo giá trị
Công nghệ số mở rộng khả năng để công chúng đóng góp vào quá trình hình thành các giá trị văn hóa. Trong lĩnh vực di sản, cộng đồng có thể bổ sung tư liệu lịch sử, ký ức và tri thức địa phương. Trong hoạt động nghệ thuật, công chúng có thể tham gia xây dựng nội dung, phổ biến tác phẩm và phát triển các hình thức sáng tạo mới. Quá trình này có thể làm phong phú nguồn tri thức và tăng cường sự gắn kết giữa các thiết chế văn hóa với cộng đồng. Tuy nhiên, đồng sáng tạo cũng đặt ra những vấn đề về quyền sử dụng dữ liệu, quyền tác giả, trách nhiệm đối với nội dung và việc phân chia lợi ích. Vì vậy, cơ chế quản trị cần xác định rõ quyền và nghĩa vụ của các bên, đồng thời ghi nhận những đóng góp của cộng đồng.
4.3. Từ quản lý tổ chức riêng lẻ sang điều phối hệ sinh thái
Trong môi trường số, nhiều hoạt động văn hóa được thực hiện thông qua sự phối hợp giữa các chủ thể có chức năng và lợi ích khác nhau. Một sản phẩm văn hóa có thể được tạo ra bởi nghệ sĩ hoặc cộng đồng, lưu trữ trên hạ tầng của doanh nghiệp công nghệ, phân phối qua các nền tảng xuyên quốc gia và được sử dụng trong nhiều bối cảnh khác nhau. Điều đó khiến quyền kiểm soát nội dung, dữ liệu và lợi ích kinh tế được phân bổ giữa nhiều chủ thể. Các công cụ quản lý truyền thống vẫn có vai trò cần thiết, nhưng cần được bổ sung bằng cơ chế phối hợp, thỏa thuận trách nhiệm và giám sát các quan hệ liên nền tảng. Vai trò của cơ quan quản lý vì vậy không chỉ là kiểm soát các hoạt động riêng lẻ mà còn là kiến tạo những điều kiện cần thiết để hệ sinh thái vận hành một cách có trách nhiệm.
4.4. Từ đánh giá sản lượng số hóa sang đánh giá giá trị xã hội
Một dự án có thể số hóa số lượng lớn tài liệu hoặc xây dựng nền tảng kỹ thuật quy mô lớn, nhưng những kết quả đó chưa đủ để chứng minh hiệu quả xã hội. Nếu dữ liệu khó sử dụng, người dân khó tiếp cận, hoặc nội dung thiếu khả năng kết nối với hoạt động giáo dục và sáng tạo, giá trị sử dụng có thể thấp hơn kỳ vọng. Do đó, cần bổ sung các tiêu chí phản ánh chất lượng trải nghiệm, khả năng tham gia, mức độ bảo vệ quyền và lợi ích công. Sự thay đổi trong cách đánh giá này có ý nghĩa đối với việc phân bổ nguồn lực, lựa chọn dự án và trách nhiệm giải trình.
5. Phân tích chính sách quản trị văn hóa số ở Việt Nam
5.1. Sự hình thành nền tảng chính sách
Những năm gần đây, hệ thống chính sách của Việt Nam đã từng bước hình thành định hướng phát triển văn hóa trong mối quan hệ với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, xác lập định hướng tổng thể cho phát triển chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Trong lĩnh vực văn hóa, Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030, đặt ra yêu cầu phát triển văn hóa gắn với khoa học, công nghệ và nâng cao khả năng hưởng thụ văn hóa của người dân. Quyết định số 2026/QĐ-TTg ngày 02/12/2021 phê duyệt Chương trình số hóa di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030, tạo cơ sở cho hoạt động số hóa, xây dựng và khai thác các nguồn lực di sản. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định yêu cầu đột phá trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Luật Di sản văn hóa năm 2024, cùng với Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, tạo ra những yêu cầu pháp lý có liên quan đến quản lý di sản và hoạt động xử lý dữ liệu trong môi trường số. Các văn bản này không điều chỉnh cùng một đối tượng nhưng tạo ra những điều kiện chính sách và pháp lý có liên quan đến phát triển văn hóa số. Từ đó, yêu cầu đặt ra là xác định cơ chế phối hợp giữa mục tiêu phát triển văn hóa, mục tiêu chuyển đổi số và trách nhiệm bảo vệ quyền của các chủ thể.
5.2. Định hướng đổi mới quản trị trong Nghị quyết số 80-NQ/TW
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam có ý nghĩa đặc biệt. Nghị quyết xác định phát triển văn hóa là nhiệm vụ của toàn dân, khẳng định vai trò quản lý của Nhà nước và vị trí chủ thể sáng tạo, hưởng thụ của Nhân dân. Đồng thời, văn bản nhấn mạnh yêu cầu phát triển văn hóa trong mối quan hệ giữa đời sống thực và không gian số, giữa dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, cũng như bảo đảm chủ quyền văn hóa số. Đặc biệt, nhiệm vụ đổi mới phương thức quản lý văn hóa xác lập định hướng quản trị hiện đại dựa trên hiệu quả, sự tham gia đa trung tâm, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Nội dung này cho thấy tư duy quản trị đa chủ thể không phải là một đề xuất mới độc lập mà đã được xác định ở cấp độ chính sách.
5.3. Quản trị dữ liệu văn hóa
Dữ liệu là một yếu tố quan trọng trong hệ sinh thái văn hóa số. Các bộ sưu tập di sản, tư liệu lưu trữ, cơ sở dữ liệu về hoạt động văn hóa và thông tin về các thiết chế có thể trở thành nguồn lực phục vụ nghiên cứu, giáo dục, sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, giá trị của dữ liệu không chỉ phụ thuộc vào quy mô.
Một cơ sở dữ liệu có nhiều tài nguyên nhưng thiếu tiêu chuẩn mô tả, khó truy xuất hoặc không có khả năng kết nối với các hệ thống liên quan có thể hạn chế khả năng khai thác. Vì vậy, cần chú trọng đến tính tương thích của dữ liệu, khả năng truy xuất nguồn gốc, điều kiện sử dụng hợp pháp và phương thức bảo quản lâu dài. Đồng thời, cần phân biệt giữa những nguồn dữ liệu có thể chia sẻ rộng rãi với dữ liệu cần giới hạn quyền tiếp cận hoặc dữ liệu cá nhân phải được bảo vệ theo pháp luật.
Đối với các thiết chế văn hóa, những yêu cầu này liên quan trực tiếp đến thiết kế nền tảng, quy trình thu thập dữ liệu người dùng và trách nhiệm của chủ thể xử lý dữ liệu.
5.4. Sự tham gia của người dân trong hoạt động văn hóa số
Một nội dung quan trọng của chính sách phát triển văn hóa Việt Nam là phát huy vai trò chủ thể của người dân. Trong môi trường số, định hướng này có thể được cụ thể hóa thông qua các nền tảng và dịch vụ cho phép cộng đồng tham gia đóng góp tri thức, phản hồi và phát triển nội dung văn hóa. Đối với hoạt động bảo tồn di sản, người dân có thể bổ sung ký ức, tư liệu lịch sử và tri thức địa phương. Đối với thư viện và bảo tàng, công chúng có thể tham gia đánh giá nội dung, đề xuất dịch vụ, hỗ trợ hoàn thiện dữ liệu hoặc phát triển các hoạt động giáo dục trực tuyến. Tuy nhiên, những hình thức tham gia này cần được tổ chức trên cơ sở quy trình rõ ràng, bảo đảm chất lượng thông tin và quyền lợi của người đóng góp. Nếu chỉ tiếp nhận nội dung mà thiếu cơ chế phản hồi và ghi nhận đóng góp, hoạt động tham gia có nguy cơ trở thành hình thức. Do đó, cần nghiên cứu những cơ chế cho phép cộng đồng biết được ý kiến và tri thức của mình đã được sử dụng như thế nào.
5.5. Năng lực thể chế và phối hợp đa trung tâm
Phát triển hệ sinh thái văn hóa số không thể chỉ dựa vào năng lực của một tổ chức. Quản trị đa trung tâm đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các thiết chế văn hóa, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, cộng đồng sáng tạo và người sử dụng. Tuy nhiên, để mô hình phối hợp phát huy hiệu quả, cần phân định rõ trách nhiệm, phương thức phối hợp và cơ chế xử lý các vấn đề phát sinh. Những nội dung này đặc biệt quan trọng trong các hoạt động sử dụng hạ tầng công nghệ của doanh nghiệp tư nhân để lưu trữ hoặc phân phối tài nguyên văn hóa thuộc khu vực công. Kinh nghiệm từ nghiên cứu của Cao (2025) cho thấy rằng lợi ích của nền tảng không thể được hiện thực hóa nếu tổ chức thiếu năng lực kỹ thuật, quy trình nội bộ và sự phối hợp phù hợp. Việt Nam cần được nghiên cứu thực nghiệm trước khi đưa ra kết luận về mức độ đáp ứng của các thiết chế.
6. Kết luận và hàm ý chính sách
Thứ nhất, chuyển từ tư duy đầu tư công nghệ sang tư duy tạo giá trị công.
Một trong những vấn đề cần chú ý khi đánh giá chuyển đổi số văn hóa là sự khác biệt giữa kết quả đầu tư và giá trị xã hội. Số lượng tài nguyên được số hóa, quy mô cơ sở dữ liệu hoặc số lượt truy cập có thể phản ánh một phần kết quả của việc triển khai. Tuy nhiên, những chỉ báo đó không đủ để xác định liệu dịch vụ có đáp ứng nhu cầu của người sử dụng, mở rộng cơ hội hưởng thụ văn hóa hay tạo ra các hình thức tham gia có ý nghĩa hay không. Vì vậy, cần bổ sung các tiêu chí để đánh giá kết quả xã hội. Những tiêu chí này có thể bao gồm chất lượng trải nghiệm, mức độ hài lòng, khả năng tiếp cận của các nhóm yếu thế, mức độ tin cậy và khả năng tham gia thực chất của công chúng.
Thứ hai, phát triển cơ chế phối hợp giữa các chủ thể.
Quản trị hệ sinh thái văn hóa số đòi hỏi sự phối hợp có trách nhiệm giữa nhiều chủ thể. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo khuôn khổ pháp lý, điều phối nguồn lực và bảo vệ lợi ích công. Các tổ chức văn hóa đảm nhiệm chức năng chuyên môn, bảo đảm chất lượng và tính xác thực của nội dung trong phạm vi hoạt động của mình. Doanh nghiệp công nghệ cung cấp hạ tầng và giải pháp kỹ thuật trên cơ sở các điều kiện hợp tác minh bạch. Cộng đồng sáng tạo và người sử dụng tham gia bổ sung tri thức, phản hồi và đồng sáng tạo các giá trị văn hóa. Cơ chế phối hợp cần phân định rõ quyền sử dụng dữ liệu, trách nhiệm bảo vệ quyền và phương thức giải quyết tranh chấp.
Thứ ba, xây dựng năng lực dữ liệu và quản trị thích ứng.
Các tổ chức văn hóa cần phát triển năng lực quản trị dữ liệu, kỹ năng số và phương pháp đánh giá hoạt động. Đối với các dự án sử dụng nền tảng công nghệ, cần quan tâm đến khả năng kết nối, xuất dữ liệu và duy trì dịch vụ khi điều kiện kỹ thuật thay đổi. Cơ chế giám sát không nên chỉ tập trung vào việc hoàn thành sản phẩm đầu tư mà còn cần đánh giá mức độ sử dụng và khả năng duy trì giá trị. Việc tổ chức đào tạo cần kết hợp kiến thức chuyên môn về văn hóa với các năng lực về dữ liệu, truyền thông, pháp lý và quản lý dự án.
Thứ tư, bảo đảm quyền văn hóa trong môi trường trí tuệ nhân tạo.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đặt ra những vấn đề mới về nguồn gốc nội dung, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm đối với thông tin do AI tạo ra. Trong lĩnh vực văn hóa, các hệ thống AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, phân loại, giới thiệu và tạo ra nội dung mới. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cần đi kèm với các cơ chế bảo vệ quyền của người sáng tạo, bảo đảm tính minh bạch và kiểm soát rủi ro về thông tin. Các nguyên tắc trong Khuyến nghị về đạo đức trí tuệ nhân tạo của UNESCO (2021) có thể được sử dụng làm nguồn tham khảo quốc tế khi nghiên cứu chính sách trong lĩnh vực này. Đối với Việt Nam, việc xác định các yêu cầu pháp lý cụ thể cần dựa trên hệ thống pháp luật đang có hiệu lực và phạm vi điều chỉnh của từng văn bản, không thể suy luận trực tiếp từ các khuyến nghị quốc tế.
Thứ năm, hướng kiểm định thực nghiệm.
Các thang đo cần được xây dựng và kiểm định trước khi phân tích mối quan hệ giữa các chiều cạnh. Đối với nghiên cứu định lượng, có thể xem xét các phương pháp phân tích nhân tố và mô hình cấu trúc phù hợp sau khi xác định rõ bản chất của các biến và các yêu cầu về dữ liệu. Đối với nghiên cứu định tính, phương pháp so sánh trường hợp có thể giúp nhận diện các điều kiện thể chế ảnh hưởng đến kết quả triển khai. Việc kết hợp hai hướng nghiên cứu sẽ tạo điều kiện để đánh giá sâu hơn khả năng áp dụng mô hình cho từng loại hình thiết chế.
Văn hóa số không chỉ phản ánh sự thay đổi về công cụ và phương thức truyền thông mà còn thể hiện quá trình tái cấu trúc các quan hệ xã hội, kinh tế và thể chế trong hoạt động văn hóa. Từ các tiếp cận nền tảng của Uzelac và Cvjetičanin (2008) đến những nghiên cứu về nền tảng hóa, quyền văn hóa và quản trị giá trị công, có thể nhận diện yêu cầu chuyển từ quản lý các sản phẩm và tổ chức văn hóa riêng lẻ sang quản trị các mối quan hệ trong hệ sinh thái số. Đối với Việt Nam, các định hướng chính sách gần đây, đặc biệt là Nghị quyết số 80-NQ/TW năm 2026, tạo cơ sở quan trọng để phát triển quản trị văn hóa theo hướng đa trung tâm, minh bạch và lấy người dân làm chủ thể. Để hiện thực hóa những định hướng đó, cần chú trọng năng lực điều phối, quản trị dữ liệu, bảo đảm quyền văn hóa và thiết lập cơ chế tham gia có ý nghĩa của công chúng.
Giá trị của chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa cần được xác định không chỉ bằng mức độ hiện đại của công nghệ mà còn bằng khả năng mở rộng cơ hội tham gia, bảo vệ quyền lợi và tạo ra những giá trị văn hóa bền vững cho xã hội.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
Cao, T. L. (2025). From platform governance to institutional practice: Experimentation, misalignment, and contingent adoption of Google Arts & Culture. Platforms & Society, 2, 1–16. https://doi.org/10.1177/29768624251349092
Cvjetičanin, B. (2008). Challenges for cultural policies: The example of digital culture. In A. Uzelac & B. Cvjetičanin (Eds.), Digital culture: The changing dynamics (pp. 103–112). Institute for International Relations.
Helsper, E. J. (2021). The digital disconnect: The social causes and consequences of digital inequalities. SAGE Publications.
Nieborg, D. B., & Poell, T. (2018). The platformization of cultural production: Theorizing the contingent cultural commodity. New Media & Society, 20(11), 4275–4292. https://doi.org/10.1177/1461444818769694
OECD. (2022). The culture fix: Creative people, places and industries. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/991bb520-en
Poell, T., Nieborg, D., & van Dijck, J. (2019). Platformisation. Internet Policy Review, 8(4). https://doi.org/10.14763/2019.4.1425
Quốc hội (2024). Luật Di sản văn hóa năm 2024.
Quốc hội (2025). Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025.
UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. https://www.unesco.org/en/legal-affairs/recommendation-ethics-artificial-intelligence
UNESCO. (2022). Re|shaping policies for creativity: Addressing culture as a global public good. https://www.unesco.org/en/articles/reshaping-policies-creativity
UNESCO. (2025). UNESCO global report on cultural policies: Culture, the missing SDG. https://www.unesco.org/en/articles/unesco-global-report-cultural-policies-culture-missing-sdg
UNESCO. (2026). Re|shaping policies for creativity: We share, we act, we build. https://doi.org/10.58337/DQDA4649
Uzelac, A. (2008). How to understand digital culture: Digital culture—A resource for a knowledge society? In A. Uzelac & B. Cvjetičanin (Eds.), Digital culture: The changing dynamics (pp. 7–21). Institute for International Relations.
Uzelac, A., & Cvjetičanin, B. (Eds.). (2008). Digital culture: The changing dynamics. Institute for International Relations. http://www.culturelink.org/publics/joint/digital_culture-en.pdf
Thủ tướng Chính phủ (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2021a). Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2021b). Quyết định số 2026/QĐ-TTg ngày 02/12/2021 phê duyệt Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021–2030.
Valtysson, B. (2022). Museums in the age of platform giants: Disconnected policies and practices. International Journal of Cultural Studies, 25(5), 536-553. https://doi.org/10.1177/13678779221079649
Van Dijck, J., Poell, T., & de Waal, M. (2018). The platform society: Public values in a connective world. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780190889760.001.0001
Zhang, Y., Ikiz Kaya, D., & van Wesemael, P. J. V. (2024). An assessment framework for digital participatory practices engaging youth in cultural heritage management. Journal of Cultural Heritage, 70, 408-421. https://doi.org/10.1016/j.culher.2024.10.014
