Economic restructuring toward a knowledge and innovation-based economy in Vietnam
ThS. Nguyễn Trung Thành
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Email: thanhnapa@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam đòi hỏi phải nâng cao năng suất, hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng thay vì chỉ thay đổi tỷ trọng ngành. Trên cơ sở tiếp cận kinh tế chính trị và phân tích số liệu thống kê, bài viết làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng và hạn chế của quá trình này. Mặc dù cơ cấu lao động, kinh tế số và chỉ số đổi mới sáng tạo đã cải thiện, song sự chuyển dịch về chất chưa đồng đều, năng lực hấp thụ công nghệ và tạo giá trị gia tăng nội địa còn yếu. Từ đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế, nâng cấp công nghệ, phát triển nhân lực và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp.
Từ khóa: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế; kinh tế tri thức; đổi mới sáng tạo; năng suất lao động; công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Abstract: Amid the acceleration of industrialization and modernization, Vietnam’s economic restructuring demands a shift toward enhanced productivity, increased knowledge content, and higher value addition, moving beyond mere changes in sectoral output shares. Grounded in a political economy framework and statistical analysis, this paper clarifies the theoretical foundations, current realities, and limitations of this process. Although improvements are evident in labor reallocation, the digital economy, and innovation indices, qualitative transformation remains uneven, constrained by weak technological absorptive capacities and low domestic value-added generation. Consequently, policy recommendations are proposed to refine institutional frameworks, upgrade technologies, develop human resources, and strengthen the innovation capabilities of enterprises.
Keywords: Economic restructuring; knowledge-based economy; innovation; labor productivity; industrialization and modernization.
1. Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo
1.1. Khái niệm và bản chất của chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo
Cơ cấu kinh tế phản ánh mối quan hệ về tỷ trọng, vị trí và sự liên kết giữa các ngành, lĩnh vực, thành phần kinh tế trong quá trình phân bổ nguồn lực và tạo ra sản phẩm xã hội. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là quá trình biến đổi những quan hệ đó dưới tác động của sự phát triển lực lượng sản xuất, tiến bộ công nghệ, nhu cầu thị trường và điều kiện thể chế. Theo tiếp cận kinh tế phát triển, chuyển dịch cơ cấu thường gắn với sự dịch chuyển lao động và nguồn lực từ những hoạt động có năng suất thấp sang các hoạt động có năng suất cao hơn. Tuy nhiên, sự thay đổi tỷ trọng ngành mới phản ánh một chiều cạnh; chất lượng chuyển dịch còn phụ thuộc vào mức cải thiện năng suất và trình độ sản xuất trong từng ngành (Cirera & cộng sự, 2022).
Dưới góc độ kinh tế chính trị Mác – Lênin, phát triển lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất của quá trình biến đổi cơ cấu kinh tế, trong đó tri thức khoa học và trình độ người lao động ngày càng gắn chặt với sự phát triển của tư liệu sản xuất và phương thức tổ chức lao động. Tri thức không chỉ tồn tại dưới dạng kết quả nghiên cứu mà còn được hiện thực hóa trong công nghệ, kỹ năng, quy trình và năng lực quản trị. Khi được ứng dụng vào sản xuất, tri thức góp phần nâng cao năng lực tạo ra của cải, đồng thời làm thay đổi nhu cầu về lao động, vốn và các nguồn lực giữa những ngành kinh tế (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2026).
Trong khi đó, đổi mới sáng tạo được hiểu là quá trình đưa những tri thức, ý tưởng hoặc giải pháp mới, được cải tiến đáng kể vào ứng dụng thực tế. Theo một số quan điểm quốc tế cho rằng, đổi mới sáng tạo ở doanh nghiệp bao gồm: sản phẩm hoặc quy trình kinh doanh mới, được cải tiến đáng kể và đã được đưa ra thị trường hoặc áp dụng trong hoạt động. Vì vậy, đổi mới sáng tạo không đồng nhất với phát minh khoa học hay hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) mà còn bao hàm việc cải tiến công nghệ, tổ chức sản xuất và phương thức kinh doanh. Điểm phân biệt cốt lõi là tri thức phải được chuyển hóa thành sản phẩm hoặc quy trình được triển khai thực tế, dù chưa nhất thiết tạo ra thành công thương mại (OECD/Eurostat, 2018).
Từ những cách tiếp cận trên, có thể hiểu, chuyển dịch cơ cấu kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo là quá trình biến đổi cơ cấu ngành, phân bổ nguồn lực và phương thức sản xuất theo hướng gia tăng hàm lượng tri thức, trình độ công nghệ, năng suất và khả năng tạo giá trị gia tăng. Bản chất của quá trình này không chỉ thể hiện ở sự mở rộng các ngành công nghệ cao, dịch vụ hiện đại mà còn ở việc nâng cấp công nghệ, kỹ năng và năng lực đổi mới sáng tạo trong những ngành hiện có. Do đó, một nền kinh tế có tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ gia tăng chưa đủ để khẳng định đã chuyển dịch thành công theo chiều sâu nếu các hoạt động sản xuất vẫn chủ yếu dựa vào lao động giản đơn và tạo giá trị gia tăng thấp.
1.2. Cơ chế tác động của tri thức và đổi mới sáng tạo đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế
Tri thức và đổi mới sáng tạo tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế trước hết thông qua nâng cao năng suất lao động và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Việc ứng dụng công nghệ, cải tiến quy trình và phương thức quản trị cho phép doanh nghiệp giảm chi phí, nâng cao chất lượng sản phẩm và gia tăng sản lượng trên một đơn vị đầu vào. Khi năng suất giữa các ngành thay đổi, lợi thế cạnh tranh và khả năng thu hút nguồn lực cũng biến đổi, tạo điều kiện điều chỉnh cơ cấu sản xuất. Tuy nhiên, tăng năng suất nội ngành và dịch chuyển lao động giữa các ngành là hai nguồn đóng góp khác nhau đối với năng suất chung, cần được phân biệt trong đánh giá chất lượng chuyển dịch cơ cấu kinh tế (Sander & cộng sự, 2020).
Bên cạnh đó, đổi mới sáng tạo thúc đẩy hình thành sản phẩm, dịch vụ và hoạt động kinh tế mới; đồng thời, nâng cấp các ngành hiện có. Công nghệ số và tri thức chuyên môn có thể mở rộng thị trường, đổi mới mô hình kinh doanh và tạo ra những công đoạn sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn. Đối với các ngành truyền thống, tác động quan trọng không chỉ nằm ở thay thế thiết bị mà còn ở cải tiến thiết kế, tiêu chuẩn chất lượng, quản trị chuỗi cung ứng và năng lực phát triển sản phẩm. Qua đó, doanh nghiệp có điều kiện tham gia sâu hơn vào những công đoạn sử dụng nhiều tri thức, thay vì tập trung chủ yếu vào gia công, lắp ráp (OECD/Eurostat, 2018).
Những thay đổi về năng suất và công nghệ đồng thời thúc đẩy phân bổ lại vốn, lao động và tri thức. Các hoạt động có khả năng tạo giá trị cao hơn có thể thu hút đầu tư và lao động có kỹ năng, trong khi tiến bộ công nghệ làm thay đổi cơ cấu nghề nghiệp và yêu cầu đào tạo. Tuy nhiên, quá trình này không tự động diễn ra hiệu quả. Nghiên cứu của OECD (2025) cho thấy, sự phổ biến công nghệ số khác biệt đáng kể giữa các ngành và quy mô doanh nghiệp; kỹ năng lao động, năng lực công nghệ sẵn có là những điều kiện quan trọng đối với khả năng ứng dụng. Vì vậy, thể chế, cạnh tranh, chất lượng nhân lực và liên kết giữa các chủ thể đổi mới sáng tạo có vai trò quyết định khả năng chuyển hóa tri thức thành kết quả kinh tế (Calvino & cộng sự, 2026).
Do vậy, việc nhận diện chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo chiều sâu cần dựa trên bốn phương diện có quan hệ bổ sung cho nhau, cụ thể: sự thay đổi cơ cấu ngành và lao động gắn với năng suất, giá trị gia tăng; sự cải thiện năng suất và năng lực đổi mới công nghệ; sự phát triển kinh tế số và ứng dụng tri thức trong sản xuất – kinh doanh; sự nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, hấp thụ công nghệ và tham gia các công đoạn có giá trị cao trong chuỗi giá trị. Đây cũng là cơ sở để tạo khung phân tích thống nhất nhằm đánh giá khách quan, toàn diện các chuyển biến tích cực và hạn chế của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở Việt Nam, phù hợp với yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xác định trong Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 17/11/2022, Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022).
2. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam
2.1. Những chuyển biến tích cực
Giai đoạn 2021 – 2025, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam tiếp tục diễn ra trong bối cảnh phục hồi tăng trưởng, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và ứng dụng khoa học, công nghệ. Những chuyển biến này không chỉ thể hiện ở cơ cấu ngành, lao động mà còn ở năng suất, sự phát triển kinh tế số và năng lực đổi mới sáng tạo. Dựa trên những phân tích từ góc độ lý luận trên, có thể nhận diện 4 nhóm chuyển biến tích cực sau:
Thứ nhất, cơ cấu ngành kinh tế và cơ cấu lao động tiếp tục chuyển dịch theo hướng gia tăng vai trò của khu vực dịch vụ; đồng thời, củng cố năng lực sản xuất công nghiệp.
Theo Cục Thống kê, tỷ trọng nông, lâm nghiệp và thủy sản trong GDP giảm từ 12,36% năm 2021 xuống còn 11,64% năm 2025; khu vực dịch vụ tăng từ 40,95% lên 42,75%, trong khi công nghiệp và xây dựng duy trì tỷ trọng tương đối lớn, đạt 37,65% năm 2025. Sự thay đổi này phản ánh xu hướng giảm dần vai trò tương đối của các hoạt động sản xuất sơ cấp; đồng thời, mở rộng đóng góp của dịch vụ trong cơ cấu giá trị gia tăng. Đáng chú ý, năm 2025, giá trị tăng thêm ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 9,97% so với năm trước, đóng góp 31,49% vào mức tăng tổng giá trị tăng thêm của toàn nền kinh tế. Điều này cho thấy, công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong duy trì năng lực sản xuất và thúc đẩy tăng trưởng (Tổng cục Thống kê, 2021; Cục Thống kê, 2026a).
Cùng với cơ cấu ngành, phân bổ lao động giữa các khu vực kinh tế có sự thay đổi đáng chú ý. Năm 2025, lao động nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm 25,7% tổng số người có việc làm, giảm 3,4 điểm phần trăm so với năm 2021; lao động dịch vụ chiếm 40,8%, tăng 3 điểm phần trăm; công nghiệp và xây dựng chiếm 33,5%, tăng 0,4 điểm phần trăm. Sự dịch chuyển lao động khỏi nông nghiệp tạo điều kiện mở rộng các hoạt động công nghiệp và dịch vụ, qua đó, hình thành cơ sở cho việc nâng cao năng suất chung (Cục Thống kê, 2026d). Tuy nhiên, ý nghĩa của chuyển dịch này đối với kinh tế tri thức còn phụ thuộc vào trình độ kỹ năng và năng suất của những ngành tiếp nhận lao động. Vì vậy, kết quả trên trước hết khẳng định sự chuyển dịch về cơ cấu phân bổ nguồn lực, đồng thời tạo tiền đề cho chuyển dịch theo chiều sâu.
Thứ hai, năng suất lao động và hiệu quả sử dụng nguồn lực từng bước được cải thiện, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế.
Một biểu hiện đáng chú ý của chuyển dịch cơ cấu theo chiều sâu là sự cải thiện năng suất lao động. Năng suất lao động của Việt Nam giai đoạn 2021 – 2025 tăng bình quân khoảng 5,2%/năm. Riêng năm 2025, năng suất lao động theo giá hiện hành ước đạt 245 triệu đồng/lao động, tương đương 9.809 USD/lao động; tính theo giá so sánh, tăng 6,83% so với năm 2024. Cũng trong năm này, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ ước đạt 29,2%, tăng 0,8 điểm phần trăm. Những kết quả này phản ánh sự cải thiện về khả năng tạo ra giá trị của lao động và một phần điều kiện nhân lực phục vụ quá trình hiện đại hóa sản xuất. Tuy nhiên, năng suất lao động tăng còn chịu tác động của tăng trưởng sản lượng, vốn đầu tư và chuyển dịch việc làm, không chỉ riêng tiến bộ công nghệ (Cục Thống kê, 2026a).
Ở góc độ hiệu quả sử dụng các yếu tố sản xuất, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2021 – 2025 đạt khoảng 47%, cao hơn mức 46,04% của giai đoạn 2016 – 2020. Mặc dù mức cải thiện chưa lớn, kết quả này cũng đã cho thấy, tăng trưởng không chỉ được duy trì thông qua mở rộng vốn và lao động mà còn gắn với sự thay đổi về hiệu quả kết hợp, tổ chức và sử dụng các nguồn lực (Cục Thống kê, 2026b). Xét từ yêu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh tế dựa trên tri thức, đây là tín hiệu tích cực vì nâng cao hiệu quả sản xuất là điều kiện để các ngành phát triển theo chiều sâu. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, TFP là chỉ tiêu tổng hợp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, do đó chưa thể đồng nhất toàn bộ mức đóng góp này với kết quả trực tiếp của đổi mới sáng tạo.
Thứ ba, kinh tế số phát triển và hoạt động số hóa từng bước mở rộng trong các ngành kinh tế, tạo thêm động lực đổi mới phương thức sản xuất – kinh doanh.
Sự gia tăng đóng góp của kinh tế số cũng là một trong những chuyển biến đáng chú ý trong quá trình đưa công nghệ và tri thức vào hoạt động kinh tế. Theo công bố của Cục Thống kê tháng 01/2026, tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP tăng từ 12,87% năm 2021 lên mức ước tính 14,02% năm 2025, tương đương khoảng 72,1 tỷ USD. Tốc độ tăng giá trị tăng thêm của kinh tế số theo giá hiện hành bình quân giai đoạn 2021 – 2025 đạt 12,1%/năm (Cục Thống kê, 2026e). Sự gia tăng này phản ánh việc mở rộng quy mô các hoạt động tạo giá trị gắn với công nghệ số; đồng thời cho thấy, kinh tế số từng bước trở thành một bộ phận có đóng góp đáng kể trong cơ cấu nền kinh tế.
Đáng chú ý hơn, số liệu thống kê cho thấy, sự phát triển kinh tế số không chỉ diễn ra trong những ngành công nghệ số lõi mà còn thông qua số hóa hoạt động của các ngành khác. Trong tỷ trọng đóng góp bình quân khoảng 13,2% GDP của kinh tế số giai đoạn 2021 – 2025, phần kinh tế số lõi đóng góp khoảng 8,13%, còn hoạt động số hóa trong các ngành khác đóng góp khoảng 5,05% (Cục Thống kê (2026e). Điều này cho thấy, tác động của chuyển đổi số đang mở rộng ra ngoài phạm vi doanh nghiệp công nghệ thông tin, góp phần tạo điều kiện đổi mới quy trình quản lý, giao dịch và cung ứng dịch vụ trong thương mại, tài chính và những hoạt động kinh tế khác. Về phương diện chuyển dịch cơ cấu, đây là biểu hiện của sự gia tăng yếu tố công nghệ trong cả các ngành hiện hữu, thay vì chỉ hình thành thêm ngành nghề mới.
Thứ tư, năng lực đổi mới sáng tạo của Việt Nam từng bước được ghi nhận và nền tảng tham gia các hoạt động sản xuất dựa trên công nghệ tiếp tục mở rộng.
Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), Việt Nam xếp thứ 44 trong Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2025 và thứ 43 trong số 139 nền kinh tế được đánh giá năm 2026. Đáng chú ý, năm 2026, Việt Nam xếp thứ 35 về đầu ra đổi mới sáng tạo, cao hơn thứ hạng 54 về đầu vào (WIPO, 2026). Kết quả này phản ánh khả năng tạo ra những đầu ra đổi mới sáng tạo được đánh giá tương đối tích cực so với vị trí chung của nền kinh tế. Mặc dù vậy cũng cần lưu ý thêm, do GII là chỉ số tổng hợp, chịu ảnh hưởng của phương pháp đánh giá và phạm vi dữ liệu từng năm, sự thay đổi thứ hạng cũng cần được nhìn nhận khách quan hơn, chưa thể đồng nhất với mức độ nâng cao năng lực công nghệ nội sinh.
Trong lĩnh vực sản xuất, sự mở rộng hoạt động công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục củng cố nền tảng tham gia chuỗi cung ứng quốc tế. Theo Cục Thống kê, năm 2025, ngành chế biến, chế tạo thu hút khoảng 21,01 tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài đăng ký, bao gồm đăng ký mới, điều chỉnh vốn và góp vốn, mua cổ phần, chiếm 54,7% tổng vốn FDI vào Việt Nam. Vốn FDI thực hiện trong ngành đạt khoảng 22,88 tỷ USD, tương đương 82,8% tổng vốn FDI thực hiện (Cục Thống kê, 2026c). Việc tập trung nguồn lực vào sản xuất công nghiệp tạo điều kiện tiếp cận công nghệ, kỹ năng quản lý và tiêu chuẩn sản xuất quốc tế. Tuy nhiên, đây mới là bằng chứng về sự phát triển nền tảng sản xuất và khả năng tiếp nhận nguồn lực quốc tế; mức độ hấp thụ, làm chủ công nghệ và nâng cấp giá trị gia tăng của doanh nghiệp trong nước cần được đánh giá riêng.
2.2. Những hạn chế và nguyên nhân
Mặc dù đạt được những chuyển biến tích cực, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo vẫn chưa đồng đều về chiều sâu. Khoảng cách giữa mở rộng quy mô sản xuất, phát triển kinh tế số với năng lực làm chủ công nghệ và tạo giá trị gia tăng nội địa thể hiện qua các mặt hạn chế chủ yếu sau:
Một là, chuyển dịch cơ cấu kinh tế về chất chưa tương xứng với sự mở rộng sản xuất và hội nhập chuỗi giá trị, trong khi khả năng tạo giá trị gia tăng nội địa còn hạn chế.
Theo báo cáo “Viet Nam 2045: Trading Up in a Changing World” của Ngân hàng Thế giới (WB), doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm khoảng 73% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam; tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu giảm từ 35% năm 2009 xuống 18% năm 2023. Những số liệu này cho thấy, sự gia tăng quy mô xuất khẩu và sản xuất công nghiệp chưa được chuyển hóa tương xứng thành năng lực tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp nội địa. Đây là điểm nghẽn đáng chú ý vì giá trị kinh tế thu được không chỉ phụ thuộc vào khối lượng sản phẩm mà còn vào vị trí doanh nghiệp đảm nhận trong các công đoạn nghiên cứu, thiết kế, cung ứng linh kiện và phát triển thị trường (WB, 2024).
Nguyên nhân có thể liên quan đến năng lực công nghệ, quy mô và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của các nhà cung ứng trong nước, cùng sự thiếu chặt chẽ trong liên kết giữa doanh nghiệp nội địa và doanh nghiệp FDI. OECD (2025) từng nhấn mạnh rằng, tăng cường khả năng hấp thụ công nghệ và phát triển doanh nghiệp cung ứng nội địa là điều kiện để tận dụng hiệu ứng lan tỏa năng suất từ đầu tư nước ngoài. Khi những liên kết này chưa phát triển tương xứng, sự dịch chuyển lao động sang công nghiệp và dịch vụ có thể tạo ra thay đổi cơ cấu về lượng nhưng chưa bảo đảm nâng cao tương ứng hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng được giữ lại trong nền kinh tế.
Hai là, năng lực nghiên cứu, hấp thụ và làm chủ công nghệ của doanh nghiệp còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng duy trì tăng trưởng năng suất theo chiều sâu.
Mặc dù năng suất lao động và đóng góp của TFP đã cải thiện, các kết quả đó chưa đồng nghĩa với việc năng lực đổi mới công nghệ phát triển đồng đều trong toàn bộ khu vực doanh nghiệp. Báo cáo Viet Nam Rising: Pathways to a High-Income Future của WB (2025) xác định nâng cao năng suất doanh nghiệp trong nước, mở rộng tiếp cận tài chính và công nghệ là những yêu cầu trọng tâm để chuyển đổi mô hình tăng trưởng. OECD cũng chỉ ra những trở ngại về quy mô doanh nghiệp, năng lực hấp thụ công nghệ và hiệu quả phân bổ nguồn lực; khoảng 70% doanh nghiệp thuộc nhóm siêu nhỏ, khiến khả năng đầu tư, đổi mới và tham gia chuỗi giá trị gặp nhiều khó khăn (Coppola Suriani & cộng sự, 2025).
Nguyên nhân không chỉ nằm ở nguồn vốn dành cho nghiên cứu và phát triển mà còn ở năng lực quản trị, lựa chọn công nghệ và tổ chức ứng dụng trong doanh nghiệp. Khi thiếu nhân lực kỹ thuật và khả năng tiếp nhận tri thức từ bên ngoài, việc đầu tư thiết bị khó chuyển thành cải tiến sản phẩm, quy trình hoặc năng suất bền vững. Báo cáo cập nhật kinh tế Việt Nam tháng 9/2025 của WB cũng nhận định chi tiêu R&D của Việt Nam còn thấp hơn các nền kinh tế phát triển hơn trong khu vực; đồng thời, nhấn mạnh nhu cầu tăng cường năng lực nghiên cứu và liên kết giữa đại học, doanh nghiệp và Nhà nước. Những hạn chế này làm chậm quá trình chuyển từ mở rộng yếu tố đầu vào sang nâng cao hiệu quả sản xuất bằng tri thức và công nghệ (World Bank, 2025).
Ba là, chuyển đổi số trong doanh nghiệp chưa đồng đều, khả năng chuyển hóa công nghệ số thành năng suất và giá trị gia tăng còn nhiều trở ngại.
Sự gia tăng tỷ trọng kinh tế số trong GDP chưa phản ánh đầy đủ mức độ đổi mới phương thức sản xuất của từng doanh nghiệp. Theo thông tin Bộ Khoa học và Công nghệ công bố tháng 10/2025, khảo sát do Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa phối hợp với Vụ Kinh tế và Xã hội số thực hiện cho thấy, khoảng 69% doanh nghiệp được khảo sát vẫn ở mức ứng dụng công nghệ số cơ bản; chỉ khoảng 10% đạt mức số hóa toàn diện và tích hợp AI (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2025). Kết quả này cho thấy, khoảng cách giữa việc sử dụng công cụ số với khả năng tổ chức lại hoạt động sản xuất, quản trị và kinh doanh dựa trên công nghệ.
Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến năng lực tài chính, nhân lực và quản trị chuyển đổi số. Khảo sát được công bố trên Cổng thông tin hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số ghi nhận 60,1% doanh nghiệp tham gia khảo sát gặp trở ngại về chi phí đầu tư; 52,3% gặp khó khăn trong thay đổi thói quen kinh doanh và tỷ lệ tương tự thiếu nhân lực nội bộ để ứng dụng công nghệ (Lê Thị Diễm Quỳnh, 2021). Các rào cản này cho thấy chuyển đổi số không đơn thuần là mua sắm phần mềm mà đòi hỏi điều chỉnh quy trình và năng lực tổ chức. Khi công nghệ chỉ được áp dụng ở những khâu riêng lẻ, khả năng lan tỏa lợi ích về năng suất và giá trị gia tăng sang các ngành truyền thống còn bị giới hạn.
Bốn là, chất lượng nguồn nhân lực và sự liên kết giữa các chủ thể đổi mới sáng tạo chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu nâng cấp cơ cấu kinh tế.
Theo Cục Thống kê, năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ mới đạt 29,2%. Mặc dù chỉ tiêu này chưa phản ánh toàn bộ kỹ năng thực tế của người lao động, nó cho thấy nền tảng nhân lực có trình độ chuyên môn được chứng nhận còn tương đối hạn chế so với yêu cầu phổ biến công nghệ và phát triển những hoạt động sản xuất dựa trên tri thức. Đồng thời, báo cáo kinh tế – xã hội năm 2025 ghi nhận tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện đổi mới sáng tạo đạt 34,6%, giảm 4,2 điểm phần trăm so với năm 2024 (Cục Thống kê, 2026g). Kết quả này cho thấy, năng lực đổi mới sáng tạo chưa được mở rộng đồng đều ở cấp doanh nghiệp, dù vị trí của Việt Nam trên bảng xếp hạng đổi mới sáng tạo quốc tế tương đối tích cực.
Một trong những nguyên nhân là do sự thiếu đồng bộ giữa đào tạo, nghiên cứu và nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp. WB từng lưu ý, Việt Nam cần tăng cường đội ngũ nghiên cứu trình độ cao và liên kết giữa cơ sở giáo dục đại học, doanh nghiệp và Nhà nước để thúc đẩy chuyển giao công nghệ, thương mại hóa tri thức. Khi hoạt động nghiên cứu chưa được kết nối hiệu quả với sản xuất, năng lực đổi mới của doanh nghiệp khó được nâng lên tương xứng với sự phát triển của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo (Coppola Suriani & cộng sự, 2025). Điều này hạn chế khả năng hình thành các hoạt động kinh tế có hàm lượng tri thức cao và nâng cấp vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị.
3. Một số giải pháp
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và chính sách thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.
Hoàn thiện thể chế cần hướng đến khắc phục tình trạng nguồn lực cho đổi mới sáng tạo chưa được chuyển hóa hiệu quả thành kết quả sản xuất. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 đã xác định yêu cầu đổi mới cơ chế quản lý khoa học, công nghệ, thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa (Bộ Chính trị, 2024). Đặc biệt, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030, được điều chỉnh năm 2026, đã tạo thêm cơ sở pháp lý và chính sách (Quốc hội, 2026). Vì vậy, trọng tâm hiện nay không chỉ là bổ sung quy định mà còn phải nâng cao hiệu quả thực thi, bảo đảm doanh nghiệp có khả năng tiếp cận và sử dụng các cơ chế hỗ trợ.
Trước hết, cần đổi mới phương thức phân bổ nguồn lực khoa học, công nghệ theo hướng gắn hỗ trợ với kết quả ứng dụng, năng suất và giá trị gia tăng, thay vì chủ yếu căn cứ vào số lượng nhiệm vụ nghiên cứu. Nhà nước cần xây dựng cơ chế lựa chọn, đánh giá và giám sát các chương trình hỗ trợ đổi mới công nghệ của doanh nghiệp trên cơ sở mục tiêu đầu ra có thể kiểm chứng. Đồng thời, tăng khả năng tiếp cận vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thông qua các công cụ tài chính phù hợp với đặc thù đầu tư công nghệ, có cơ chế chia sẻ rủi ro và kiểm soát hiệu quả sử dụng nguồn lực. OECD (2025) cũng nhấn mạnh, cải thiện tiếp cận tài chính và môi trường cạnh tranh là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng quy mô, nâng cao năng suất.
Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ chế thực thi về sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, nhất là trong quan hệ giữa cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp. Chính sách hỗ trợ phải tạo động lực để doanh nghiệp tham gia xác định nhu cầu nghiên cứu, đồng tài trợ và tiếp nhận kết quả ứng dụng. Việc đánh giá hiệu quả chính sách cần chú trọng số công nghệ được ứng dụng, doanh thu từ sản phẩm mới và mức cải thiện năng suất. Qua đó, thể chế không chỉ tạo thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu mà còn thúc đẩy tri thức chuyển hóa thành năng lực sản xuất thực tế.
Thứ hai, thúc đẩy nâng cấp công nghệ và chuyển dịch cơ cấu ngành theo chiều sâu.
Chuyển dịch cơ cấu ngành cần được định hướng theo khả năng nâng cao giá trị gia tăng, thay vì chỉ gia tăng tỷ trọng công nghiệp hoặc mở rộng quy mô xuất khẩu. Trước thực trạng liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI còn hạn chế, cần ưu tiên phát triển năng lực cung ứng nội địa trong những ngành có cơ sở sản xuất và thị trường tương đối rõ ràng. WB khuyến nghị Việt Nam triển khai các chương trình phát triển nhà cung ứng, tăng cường liên kết chuỗi giá trị nội địa và mở rộng những hoạt động sản xuất, dịch vụ có giá trị cao hơn. Đây là hướng tiếp cận phù hợp để chuyển lợi thế thu hút đầu tư thành năng lực công nghệ và giá trị gia tăng của nền kinh tế.
Theo đó, cơ quan quản lý ngành, hiệp hội doanh nghiệp và các tập đoàn sản xuất cần phối hợp xây dựng chương trình nâng cấp nhà cung ứng theo từng chuỗi sản phẩm. Trọng tâm là hỗ trợ doanh nghiệp trong nước đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, quản trị chất lượng, truy xuất nguồn gốc và năng lực giao hàng; đồng thời thiết lập cơ chế kết nối trực tiếp với doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Những doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu có thể từng bước tham gia sản xuất linh kiện, thiết kế, phát triển sản phẩm và cung cấp dịch vụ kỹ thuật. Chính sách cần ưu tiên khả năng tạo liên kết và giá trị gia tăng thực tế, tránh hỗ trợ dàn trải theo danh mục ngành nghề. Đồng thời, cần thúc đẩy chuyển đổi số theo chiều sâu trong các ngành hiện có. Thay vì chỉ hỗ trợ doanh nghiệp mua sắm phần mềm hoặc số hóa thủ tục, chính sách nên khuyến khích đánh giá mức độ sẵn sàng công nghệ, tích hợp dữ liệu vào quản trị sản xuất, tái cấu trúc quy trình và đo lường hiệu quả sau đầu tư. Các chương trình hỗ trợ cần ưu tiên doanh nghiệp nhỏ và vừa có phương án đổi mới khả thi, gắn hỗ trợ kỹ thuật với đào tạo nhân lực và cải thiện năng suất. Như vậy, chuyển đổi số mới có khả năng trở thành động lực nâng cấp cơ cấu kinh tế, thay vì chỉ mở rộng phạm vi sử dụng công cụ số.
Thứ ba, phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp.
Nguồn nhân lực cần được phát triển theo yêu cầu nâng cấp công nghệ và chuyển dịch việc làm, thay vì chỉ mở rộng quy mô đào tạo. Trước hết, cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp trong dự báo nhu cầu kỹ năng, thiết kế chương trình và tổ chức đào tạo thực hành. Ưu tiên năng lực công nghệ, kỹ năng số, quản trị sản xuất và giải quyết vấn đề trong những ngành có khả năng nâng cao giá trị gia tăng. WB từng nhận định, xác định phát triển lao động kỹ năng cao và tăng cường hợp tác giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp là những điều kiện để Việt Nam nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu (WB, 2024).
Đối với doanh nghiệp, cần coi nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ là nhiệm vụ trực tiếp của quản trị sản xuất. Các chương trình hỗ trợ nên kết hợp đánh giá năng lực công nghệ, tư vấn cải tiến quy trình, đào tạo đội ngũ kỹ thuật và hỗ trợ thử nghiệm giải pháp mới. Doanh nghiệp cần chủ động bố trí nguồn lực cho hoạt động nghiên cứu, cải tiến sản phẩm và quản trị tri thức nội bộ, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào thiết bị hoặc công nghệ chuyển giao. Năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp trong nước, cùng chất lượng giáo dục và đào tạo, có vai trò quan trọng đối với khả năng tiếp nhận công nghệ từ khu vực FDI.
Thứ tư, phát triển cơ chế liên kết nghiên cứu – đào tạo – sản xuất dựa trên những nhu cầu công nghệ cụ thể của doanh nghiệp.
Nhà nước tạo khuôn khổ và điều kiện hợp tác; doanh nghiệp xác định bài toán, tham gia đầu tư và tiếp nhận kết quả; cơ sở nghiên cứu, đào tạo cung cấp tri thức và nhân lực. Hiệu quả liên kết phải được đánh giá thông qua khả năng ứng dụng công nghệ, phát triển sản phẩm và nâng cao năng suất. Sự phối hợp giữa thể chế thuận lợi, năng lực công nghệ và nguồn nhân lực phù hợp sẽ tạo điều kiện để chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam phát triển theo chiều sâu, dựa ngày càng nhiều hơn vào tri thức và đổi mới sáng tạo.
4. Kết luận
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo không chỉ là sự thay đổi tỷ trọng giữa các ngành mà còn là quá trình nâng cao trình độ công nghệ, năng suất lao động và khả năng tạo giá trị gia tăng trong toàn bộ nền kinh tế. Thực tiễn Việt Nam cho thấy, những chuyển biến tích cực về cơ cấu ngành và lao động, chất lượng tăng trưởng, phát triển kinh tế số và năng lực đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, sự chuyển dịch về chất chưa đồng đều; năng lực làm chủ công nghệ, tạo giá trị gia tăng nội địa, chất lượng nguồn nhân lực và liên kết giữa các chủ thể đổi mới sáng tạo còn những hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng nâng cấp vị trí của nền kinh tế trong chuỗi giá trị. Vì vậy, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo chiều sâu đòi hỏi sự phối hợp giữa hoàn thiện thể chế, nâng cấp công nghệ trong các ngành hiện có, phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo môi trường và điều kiện phát triển, còn doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp ứng dụng, khai thác tri thức. Hiệu quả chuyển dịch cần được đánh giá bằng năng suất, năng lực công nghệ và giá trị gia tăng thực chất, thay vì chỉ dựa vào biến động tỷ trọng ngành.
Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022). Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 17/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Khoa học và Công nghệ (20/10/2025). Chuyển đổi số ở doanh nghiệp Việt: Khoảng cách lớn giữa kỳ vọng và thực tiễn. https://mst.gov.vn/chuyen-doi-so-o-doanh-nghiep-viet-khoang-cach-lon-giua-ky-vong-va-thuc-tien-197251019185414655.htm.
Calvino, F., Costa, H., & Haerle, D. (2026). Digital technology diffusion in the age of AI: Cross-country evidence from microdata. OECD Science, Technology and Industry Working Papers, No. 2026/01. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/ebc2debe-en.
Cirera, X., Comin, D., & Cruz, M. (2022). Bridging the technological divide: Technology adoption by firms in developing countries. World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1826-4.
Coppola Suriani, A., Wai-Poi, M., Dray, S. S. J., Sosa, M. E., Nguyen, Thu-Ha Thi, & Nguyen, Hoa Thi Thanh (2025). Viet Nam rising: Pathways to a high-income future. World Bank Group. http://documents.worldbank.org/curated/en/099072225231030509.
Cục Thống kê (2026a). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025. https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2025/.
Cục Thống kê (2026b). Kinh tế Việt Nam đạt được những kết quả quan trọng, toàn diện, nhiều điểm sáng nổi bật. https://www.nso.gov.vn/tin-tuc-khac/2026/01/kinh-te-viet-nam-dat-duoc-nhung-ket-qua-quan-trong-toan-dien-nhieu-diem-sang-noi-bat/.
Cục Thống kê (2026c). Ngành công nghiệp chế biến, chế tạo thu hút mạnh mẽ nhất dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài năm 2025. https://www.nso.gov.vn/tin-tuc-thong-ke/2026/01/nganh-cong-nghiep-che-bien-che-tao-thu-hut-manh-me-nhat-dong-von-dau-tu-truc-tiep-nuoc-ngoai-nam-2025/.
Cục Thống kê (2026d). Thị trường lao động, việc làm của Việt Nam năm 2025: Những điểm sáng và hạn chế. https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2026/01/thi-truong-lao-dong-viec-lam-cua-viet-nam-nam-2025-nhung-diem-sang-va-han-che/.
Cục Thống kê (2026e). Thông cáo báo chí tỷ trọng giá trị tăng thêm của kinh tế số trong GDP, GRDP giai đoạn 2021–2025. https://www.nso.gov.vn/tin-tuc-thong-ke/2026/01/thong-cao-bao-chi-ty-trong-gia-tri-tang-them-cua-kinh-te-so-trong-gdp-grdp-giai-doan-2021-2025/.
Cục Thống kê (2026g). Press release social-economic situation in the fourth quarter and 2025. https://www.nso.gov.vn/en/data-and-statistics/2026/01/press-release-social-economic-situation-in-the-fourth-quarter-and-2025/.
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2026). Giáo trình Kinh tế chính trị Mác – Lênin (Dùng cho hệ đào tạo cao cấp lý luận chính trị). Nxb Lý luận chính trị.
Lê Thị Diễm Quỳnh (31/12/2021). Rào cản, khó khăn của doanh nghiệp khi chuyển đổi số. Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. https://dangkykinhdoanh.gov.vn/vn/tin-tuc/599/5730/rao-can–kho-khan-cua-doanh-nghiep-khi-chuyen-doi-so-.aspx.
OECD (2025). OECD economic surveys: Viet Nam 2025. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/fb37254b-en.
OECD/Eurostat (2018). Oslo manual 2018: Guidelines for collecting, reporting and using data on innovation (4th ed.). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264304604-en.
Quốc hội (2025). Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025.
Sander, F. G., & Yoong, P. S. (2020). Structural transformation and labor productivity in Indonesia: Where are all the good jobs? World Bank. https://documents1.worldbank.org/curated/en/662461630655839357/pdf/Structural-Transformation-and-Labor-Productivity-in-Indonesia-Where-are-All-the-Good-Jobs.pdf.
Tổng cục Thống kê (2021). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2021. https://www.nso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2021/12/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2021/.
World Bank (2024). Viet Nam 2045: Trading up in a changing world – Pathways to a high-income future. https://www.worldbank.org/en/country/vietnam/publication/viet-nam-2045-trading-up-in-a-changing-world.
World Bank (08/9/2025). Growth to remain resilient in 2025, World Bank says investing in high-tech talent is Viet Nam’s next step to high-income future. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/09/08/growth-to-remain-resilient-in-2025-world-bank-says-investing-in-high-tech-talent-is-viet-nam-s-next-step-to-high-income.
World Intellectual Property Organization (WIPO) (2026). Viet Nam ranking in the Global Innovation Index 2026. https://www.wipo.int/edocs/gii-ranking/2026/vn.pdf.
